در حالی که مذاکرات برای پایان جنگ جمهوری اسلامی و آمریکا به بنبست رسیده، دونالد ترامپ از تهران خواست برای گفتوگو «تماس بگیرد»، اما حکومت ایران رفع محاصره دریایی را پیششرط آغاز مذاکرات اعلام کرده است.
به گزارش رویترز، با گذشت حدود دو ماه از آغاز جنگ میان حکومت ایران و ایالات متحده، تلاشها برای دستیابی به توافق صلح همچنان با بنبست مواجه است و اختلافات میان دو طرف نهتنها کاهش نیافته، بلکه در برخی حوزهها تشدید شده است.
ترامپ یکشنبه ششم اردیبهشت اعلام کرد [حکومت] ایران در صورت تمایل به مذاکره میتواند مستقیماً با واشینگتن تماس بگیرد. او گفت: «اگر میخواهند صحبت کنند، میتوانند نزد ما بیایند یا تماس بگیرند… آنها میدانند چه چیزی باید در توافق باشد؛ بسیار ساده است: نباید سلاح هستهای داشته باشند.»
به گزارش رویترز، این اظهارات در حالی مطرح شد که تهران تاکید کرده پیش از هرگونه مذاکره، ایالات متحده باید موانع موجود، از جمله محاصره دریایی بنادر ایران، را برطرف کند.
بنبست مذاکرات و تاثیر بر بازارها
امیدها برای احیای روند دیپلماتیک پس از آن کاهش یافت که ترامپ سفر نمایندگان خود به اسلامآباد را لغو کرد. همزمان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه حکومت ایران، پس از رفتوآمد میان پاکستان و عمان بهعنوان میانجی، راهی روسیه شد تا با ولادیمیر پوتین دیدار کند.
در پی توقف مذاکرات، بازارهای جهانی واکنش نشان دادند: قیمت نفت افزایش یافت، دلار تقویت شد و شاخصهای آتی سهام آمریکا کاهش پیدا کرد؛ در حالی که تردد کشتیها در خلیج فارس همچنان مختل باقی مانده است.
جنگی بدون توافق، آتشبسی شکننده
با وجود اعلام آتشبس، هنوز توافقی برای پایان جنگی که از ۹ اسفند با حملات آمریکا و اسرائیل به مواضع حکومت ایران آغاز شد، حاصل نشده است. این درگیریها هزاران کشته بر جای گذاشته و با افزایش قیمت انرژی، فشارهای تورمی را تشدید کرده و چشمانداز رشد اقتصاد جهانی را تضعیف کرده است.
اهرم هرمز و فشارهای داخلی بر ترامپ
در شرایطی که به نوشته رویترز محبوبیت ترامپ کاهش یافته، او با فشار داخلی برای پایان دادن به جنگ مواجه است. در مقابل، ایران با وجود آسیبهای نظامی، از موقعیت ژئوپلیتیک خود بهره گرفته و با محدود کردن عبور و مرور در تنگه هرمز- مسیر انتقال حدود یکپنجم نفت جهان - بهعنوان اهرم فشار استفاده میکند.
در همین حال، ایالات متحده نیز با اعمال محاصره دریایی علیه بنادر ایران، تلاش کرده صادرات نفت این کشور را محدود کند.
دیپلماسی منطقهای و نقش میانجیها
گزارش رویترز میافزاید که عراقچی در دیدار با هیثم بن طارق، سلطان عمان، درباره امنیت تنگه هرمز و ایجاد سازوکار امنیتی منطقهای بدون مداخله خارجی گفتوگو کرده است. او تاکید کرده هدف این مذاکرات «تضمین عبور امن کشتیها به نفع کشورهای منطقه و جهان» است.
همزمان، در گفتوگو با مقامهای پاکستانی، موضوعاتی از جمله ایجاد رژیم حقوقی جدید برای تنگه هرمز، دریافت غرامت، تضمین عدم تکرار حملات نظامی و رفع محاصره دریایی مطرح شده است.
اختلافات فراتر از پرونده هستهای
اختلافات میان واشینگتن و تهران به موضوع هستهای محدود نمیشود. ترامپ خواستار محدود شدن حمایت حکومت ایران از گروههایی مانند حزبالله و حماس و مهار برنامه موشکی این کشور است، در حالی که جمهوری اسلامی رفع تحریمها و پایان حملات اسرائیل را مطالبه میکند.
مذاکرات پیشین در اسلامآباد میان هیات آمریکایی به ریاست جیدی ونس و هیات ایرانی به ریاست محمد باقر قالیباف بدون دستیابی به توافق پایان یافت.
ادامه بیثباتی در منطقه
در همین حال، به نوشته رویترز جنگ به بیثباتی بیشتر در خاورمیانه دامن زده است. حکومت ایران حملاتی علیه کشورهای خلیج فارس انجام داده و درگیری میان اسرائیل و حزبالله در لبنان نیز تشدید شده است.
بر اساس گزارشها، حملات اسرائیل در لبنان در روز یکشنبه دستکم ۱۴ کشته و ۳۷ زخمی برجای گذاشته و ارتش اسرائیل به ساکنان چندین شهر هشدار داده مناطق خود را ترک کنند.
گزارش رویترز نشان میدهد که با وجود تلاشهای دیپلماتیک، شکافهای عمیق میان حکومت ایران و آمریکا همچنان پابرجاست و در غیاب توافقی جامع، آتشبس شکننده کنونی میتواند هر لحظه با خطر فروپاشی مواجه شود.
به نوشته خبرگزاری سازمان ملل، بحران جاری در تنگه هرمز که در پی تشدید تنشها میان ایالات متحده و حکومت ایران شکل گرفته، ضعفهای ساختاری در امنیت کشتیرانی جهانی را برجسته کرده و هزاران دریانورد را در شرایطی پرخطر گرفتار کرده است.
بر اساس این گزارش، از زمان آغاز درگیریها با حملات آمریکا و اسرائیل به مواضع حکومت در ایران در اسفند ماه، حدود ۲۰ هزار دریانورد در نزدیک به ۲ هزار کشتی در خلیج فارس سرگردان ماندهاند و قادر به عبور ایمن از این گذرگاه حیاتی نیستند.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، در گفتوگو با سایت خبری سازمان ملل تاکید کرد این بحران نشان میدهد کشتیها و خدمه آنها در مناطق درگیری «بسیار آسیبپذیر» هستند و اغلب به ابزار فشار در رقابتهای ژئوپلیتیک تبدیل میشوند.
او گفت: «کشتیهای تجاری بدون توجیه هدف قرار گرفته، توقیف یا مورد حمله قرار گرفتهاند و این موضوع نشان میدهد آزادی کشتیرانی تا چه حد شکننده است.»
امنیت دریایی؛ ستون تجارت جهانی
به گفته دومینگز، امنیت دریایی شامل حفاظت از کشتیها، بنادر، زیرساختها و دریانوردان در برابر تهدیداتی مانند دزدی دریایی، تروریسم و حملات سایبری است. این مفهوم همچنین طیفی از فعالیتهای غیرقانونی از جمله قاچاق اسلحه و مواد مخدر، قاچاق انسان و سرقت نفت را در بر میگیرد.
او تاکید کرد که امنیت دریایی برای تداوم تجارت جهانی و عملکرد زنجیرههای تامین حیاتی است و بدون آن، توسعه اقتصادی و پایدار عملا متوقف میشود.
بحران هرمز؛ نمونهای از آسیبپذیری ساختاری
دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی هشدار داد که بحران هرمز نشان داده کشتیهای غیرنظامی که فاقد توان دفاعی هستند، در برابر حملات موشکی و پهپادی کاملا آسیبپذیرند. او تاکید کرد دریانوردان غیرنظامی «نباید هرگز هدف قرار گیرند.»
راهکارها؛ از دیپلماسی تا مدیریت ریسک
به گزارش سازمان ملل، تبادل اطلاعات دقیق و بهموقع یکی از مهمترین ابزارها برای کاهش خطر است، زیرا اطلاعات نادرست میتواند برنامهریزی سفرهای دریایی را مختل کند.
دومینگز همچنین بر ضرورت انجام ارزیابی ریسک پیش از عبور از مناطق درگیری تاکید کرد و گفت راهحلهای نظامی مانند اسکورت دریایی نمیتوانند بهعنوان گزینهای پایدار در نظر گرفته شوند. به گفته او، دیپلماسی و کاهش تنشها همچنان موثرترین راهکار است.
تهدیدات نوظهور و پیچیدهتر شدن امنیت دریایی
این گزارش همچنین به تغییر ماهیت تهدیدات در سالهای اخیر اشاره میکند. از حملات سایبری به سامانههای ناوبری و بنادر گرفته تا خرابکاری در زیرساختهای دریایی، حملات پهپادی و چالشهای مرتبط با کشتیهای خودران، همگی نشاندهنده پیچیدهتر شدن محیط امنیتی هستند.
افزون بر این، شبکههای جرایم سازمانیافته در زنجیره تامین جهانی با استفاده از روشهای پیشرفتهتر، تهدیدات جدیدی ایجاد کردهاند.
گلوگاههای حیاتی در معرض خطر
به گفته دبیرکل این سازمان بینالمللی، تنگه هرمز تنها یکی از گلوگاههای حیاتی تجارت جهانی است. مسیرهایی مانند کانال سوئز، بابالمندب، تنگه مالاکا و کانال پاناما نیز در صورت بروز درگیری میتوانند با اختلال مواجه شوند. هرگونه اختلال در این مسیرها پیامدهای گستردهای برای تجارت جهانی و امنیت غذایی خواهد داشت.
نقش سازمان ملل
در پایان، گزارش تاکید میکند که سازمان بینالمللی دریانوردی با همکاری کشورهای عضو در تلاش است ظرفیت آنها را برای مقابله با تهدیدات امنیتی افزایش دهد. این اقدامات شامل تقویت همکاریهای منطقهای، تبادل اطلاعات، اجرای قوانین بینالمللی و حمایت از ایمنی دریانوردان است.
بنابر این گزارش، بحران تنگه هرمز در بستر «جنگ ایران»، نهتنها یک چالش منطقهای بلکه هشداری جهانی درباره اهمیت ساختار تجارت دریایی و نیاز فوری به راهکارهای پایدار برای حفاظت از آن محسوب میشود.
به گزارش آسوشیتدپرس، جنگهای اخیر اسرائیل با حکومت ایران و نیروهای نیابتی آن، از جمله حزبالله و حماس، برخلاف اهداف اعلامشده پیش نرفته و این موضوع جایگاه سیاسی نتانیاهو را در آستانه انتخابات متزلزل کرده است.
در آغاز کارزار مشترک آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در اوایل اسفند ماه، نتانیاهو هدف این عملیات را تضعیف توان نظامی جمهوری اسلامی، نابودی برنامههای هستهای و موشکی و فراهمسازی شرایط برای تغییر حکومت عنوان کرده بود. با این حال، اگرچه توان نظامی حکومت ایران آسیب دیده، این حکومت همچنان تهدیدی برای منطقه و مسیرهای حیاتی انرژی مانند تنگه هرمز محسوب میشود و سایر اهداف اعلامشده نیز تا زمان اعلام آتشبس در اواخر فروردین محقق نشده است.
این وضعیت تنها به جبهه ایران محدود نیست. جنگ اسرائیل با حزبالله در لبنان نیز پیش از دستیابی به نتایج نهایی متوقف شد. نتانیاهو اعلام کرده که به درخواست دونالد ترامپ با آتشبس موافقت کرده، اما تاکید کرده که اسرائیل «هنوز کار خود را با حزبالله تمام نکرده است». در حال حاضر، نیروهای اسرائیلی همچنان در نوار ۱۰ کیلومتری جنوب لبنان حضور دارند.
همزمان، جنگ در غزه نیز به بنبست رسیده است. بیش از دو سال پس از حمله حماس در اکتبر ۲۰۲۳، این گروه تضعیف شده اما همچنان فعال است. این در حالی است که، به گفته گزارش، در این جبهه نیز ترامپ بر کاهش عملیات نظامی فشار وارد کرده است.
تحلیلگران میگویند مجموعه این تحولات باعث شده اسرائیل در هیچیک از جبههها به «پیروزی قاطع» دست نیابد. یوآو لیمور، تحلیلگر نظامی، در اینباره نوشت: «پس از بیش از ۹۰۰ روز جنگ، اسرائیل در هیچ جبههای به نتیجه تعیینکننده نرسیده و این تصور شکل گرفته که تصمیمها نه در اورشلیم، بلکه در واشینگتن اتخاذ میشود.»
در مقابل، نتانیاهو این جنگ را موفقیتآمیز توصیف کرده و آن را اقدامی پیشدستانه علیه «تهدیدی وجودی» دانسته است. او تاکید کرده که اسرائیل توانسته «ماشین تخریب ایران» را پیش از عملیاتی شدن، در هم بشکند.
نارضایتی عمومی و کاهش اعتماد
بر اساس این گزارش، نارضایتی از دولت نتانیاهو پس از حمله حماس در سال ۲۰۲۳ بهشدت افزایش یافته و همچنان ادامه دارد. اگرچه اسرائیل به برخی موفقیتهای نظامی دست یافته، اما نتایج نامشخص جنگها باعث خستگی و ناامیدی در میان افکار عمومی شده است.
دالیا شایندلین، تحلیلگر سیاسی، گفت: «مردم ناامید شدهاند، چون اهداف محقق نشده است.»
نتایج نظرسنجی موسسه دموکراسی اسرائیل نشان میدهد در هفته نخست جنگ با [حکومت] ایران، ۶۴ درصد از شهروندان به توانایی نتانیاهو اعتماد داشتند، اما پس از اعلام آتشبس، ارزیابیها از عملکرد دولت منفیتر از مثبت شده است.
تردید درباره روابط با آمریکا
گزارش آسوشیتدپرس همچنین به افزایش تردیدها درباره روابط اسرائیل و ایالات متحده اشاره میکند. هرچند ترامپ همچنان بهطور علنی از اسرائیل حمایت میکند، اما برخی اختلافات در اولویتها مشاهده میشود.
در نظرسنجی یادشده، اکثریت پاسخدهندگان معتقد بودند توافق احتمالی میان آمریکا و [حکومت] ایران ممکن است به اندازه کافی منافع امنیتی اسرائیل را در نظر نگیرد.
فشار داخلی و نارضایتی در مناطق مرزی
در مناطق شمالی اسرائیل، بهویژه نزدیک مرز لبنان، نارضایتی از آتشبس با حزبالله افزایش یافته است. ساکنان این مناطق که هفتهها زیر حملات موشکی قرار داشتند، این توافق را ناکافی میدانند.
در برخی شهرها، کسبوکارها همچنان تعطیل هستند و اعتراضاتی علیه دولت شکل گرفته است. یکی از ساکنان منطقه گفت: «این آتشبس یک اشتباه بود.»
انتخابات در پیش و چالشهای سیاسی
دولت نتانیاهو در ماههای پایانی دوره خود قرار دارد و باید تا پایان اکتبر انتخابات برگزار کند. در همین حال، احزاب مخالف از جمله ائتلافهای جدیدی را برای رقابت با او شکل دادهاند.
تحلیلگران هشدار میدهند اگر نتانیاهو نتواند افکار عمومی را قانع کند که جنگها به امنیت پایدار منجر شدهاند، با چالش جدی در انتخابات روبهرو خواهد شد.
نداو ایال، تحلیلگر سیاسی، در اینباره گفت: «با آتشبسهای ناپایدار که هر لحظه ممکن است فرو بپاشند، رأیدهندگان رضایت نخواهند داشت.»
گزارش آسوشیتدپرس نشان میدهد که ترکیب نتایج نامشخص جنگها، فشارهای داخلی و تردید نسبت به حمایت آمریکا، چشمانداز سیاسی نتانیاهو را در آستانه انتخابات پیچیدهتر کرده است.
جیسون ویلیک، ستوننویس واشینگتنپست، در یادداشتی که یکشنبه ششم اردیبهشت منتشر شد نوشت، تحلیلها نشان میدهد که دونالد ترامپ در برخی تصمیمات کلیدی، از جمله ورود به جنگ با حکومت ایران و تلاش برای بازطراحی حوزههای انتخاباتی، رویکردی پرریسک و شتابزده در پیش گرفته که با توصیههای کلاسیک نیکولو ماکیاولی تفاوت دارد.
نویسنده در ابتدای یادداشت خود نوشته ممکن است نیکولو ماکیاولی را زیاد نخوانده باشد، اما ترامپ بهوضوح با توصیه این فیلسوف قرن شانزدهم موافق است که یک سیاستمدار اگر بخواهد قدرت را حفظ کند، بهتر است «جسور باشد تا محتاط».
این تحلیل مینویسد ترامپ، که به باور تحلیلگران به اصل «جسور بودن» ماکیاولی پایبند است، در سال گذشته با فشار بر قانونگذاران تگزاس برای تغییر نقشههای انتخاباتی پیش از انتخابات میاندورهای تلاش کرد کنترل جمهوریخواهان بر کنگره را حفظ کند. همزمان، در سیاست خارجی نیز با اقدام نظامی علیه حکومت ایران، وارد مسیری شد که با ابهامهای قابلتوجه همراه بود.
با این حال، به نوشته واشینگتنپست، هر دو اقدام تاکنون نتایج مطلوبی نداشتهاند. دموکراتها با اقدامات متقابل در ایالتهایی مانند کالیفرنیا و ویرجینیا به تلاشهای جمهوریخواهان پاسخ دادهاند و این روند میتواند حتی به کاهش کرسیهای این حزب در مجلس نمایندگان منجر شود.
در حوزه سیاست خارجی نیز وضعیت مشابهی مشاهده میشود. جنگی که ترامپ آن را کوتاهمدت پیشبینی کرده بود، به یک آتشبس شکننده رسیده، در حالی که ساختار قدرت در ایران همچنان پابرجاست و توان نظامی آن بهطور کامل از بین نرفته است.
این تحلیل تاکید میکند که یکی از پیامدهای مهم «جنگ ایران»، اختلال در تردد در تنگه هرمز و افزایش قیمتها در ایالات متحده بوده که به کاهش حمایت عمومی از ترامپ انجامیده است. به گفته تحلیلگران، رییسجمهوری آمریکا توانایی خود برای تحمیل شرایط بر ایران را بیش از حد برآورد کرده و واکنش تهران را بهدرستی پیشبینی نکرده است.
در ادامه این تحلیل آمده است که اگرچه نتایج سیاسی همیشه قابل پیشبینی نیست، اما آنچه ترامپ را از توصیههای ماکیاولی متمایز میکند، نه جسارت بلکه نبود «پوشش در برابر ریسک» است. ماکیاولی بخت را به رودخانهای تشبیه میکند که میتوان با ایجاد سد و سیلبند، اثرات آن را مهار کرد. اما به نظر میرسد ترامپ چنین تمهیداتی را به اندازه کافی در نظر نگرفته است.
واشینگتنپست مینویسد که همزمانی اقدامات پرریسک - از جمله آغاز یک «جنگ غیرمحبوب» و ورود به منازعات سیاسی داخلی - میتواند پیامدهای یکدیگر را تشدید کند. در همین راستا، کاهش محبوبیت ترامپ و واکنشهای سیاسی داخلی، چشمانداز موفقیت این سیاستها را با تردید مواجه کرده است.
در جمعبندی این تحلیل آمده است که اگرچه جسارت و بخت در گذشته به ترامپ کمک کردهاند، اما تداوم این رویکرد بدون مدیریت ریسک میتواند موقعیت سیاسی او را تضعیف کند. به گفته نویسنده، موفقیت در چنین شرایطی مستلزم تطبیق با شرایط متغیر است. موضوعی که به باور تحلیلگران، چالش اصلی پیش روی ترامپ در ادامه مسیر خواهد بود.
آکسیوس به نقل از مقامهای اسرائیلی نوشت که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پس از تماس با محمد بن زاید آل نهیان، رییس امارات متحده عربی، به ارتش اسرائیل دستور داد یک سامانه گنبد آهنین به همراه رهگیرها و دهها نیروی عملیاتی به امارات فرستاده شوند.
به گفته یک مقام ارشد اسرائیلی، این نخستین بار است که اسرائیل یک آتشبار گنبد آهنین را به کشور دیگری میفرستد. بهجز آمریکا و اسرائیل، امارات نخستین کشوری است که این سامانه در آن مورد استفاده قرار گرفته است.
یک مقام اسرائیلی دیگر گفت این سامانه در جریان جنگ دهها موشک شلیکشده از سوی ایران را رهگیری کرده است.
به نوشته آکسیوس، مقامهای اسرائیلی و اماراتی میگویند از آغاز جنگ، دو کشور از نظر نظامی و سیاسی هماهنگی نزدیکی داشتهاند و همکاریهای نظامی، امنیتی و اطلاعاتی میان دو کشور در طول جنگ به سطحی بیسابقه رسیده است.
پیشتر گزارشی درباره استقرار سامانه گنبد آهنین در امارات متحده عربی منتشر نشده بود.
از آغاز جنگ، امارات بیش از هر کشور دیگری در منطقه هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفته است و بر اساس اعلام وزارت دفاع امارات، جمهوری اسلامی حدود ۵۵۰ موشک بالستیک و کروز و بیش از ۲۲۰۰ پهپاد به سوی امارات شلیک کرده است.
بیشتر این موشکها و پهپادها رهگیری شدند، اما برخی به اهداف نظامی و غیرنظامی در این کشور اصابت کردند. حملات گسترده جمهوری اسلامی به که امارات، این کشور را وادار کرد از متحدان خود درخواست کمک کند.
به گزارش آکسیوس، نیروی هوایی اسرائیل همچنین حملات متعددی برای نابودی موشکهای کوتاهبُرد مستقر در جنوب ایران انجام داده؛ موشکهایی که به گفته این رسانه، پیش از آنکه بتوانند امارات و دیگر کشورهای خلیج فارس را هدف قرار دهند، منهدم شدند.
استقرار نیروهای اسرائیلی در خاک امارات از نظر سیاسی در منطقه خلیج فارس، بهویژه نزد مردم این کشور، حساسیتبرانگیز تلقی میشود؛ اما مقامهای اماراتی میگویند جنگ با جمهوری اسلامی نگاه بسیاری از مردم را تغییر داده است. یکی از این مقامها گفت هر طرفی که به حفاظت از امارات در برابر حملات جمهوری اسلامی کمک کند، با نگاه مثبتی دیده خواهد شد.
پیشتر انور قرقاش، وزیر مشاور امارات متحده عربی، گفته بود که کشورهای خلیج فارس جمهوری اسلامی را «دشمن اصلی» میدانند. او افزود در حالی که برخی جوامع عربی اسرائیل را دشمن میدانند، کشورهای خلیج فارس جمهوری اسلامی را بهدلیل حمله به کشورهای منطقه با هزاران موشک و پهپاد، بازیگری غیرقابل اعتماد میدانند.
آکسیوس افزود در همین حال، تصمیم نتانیاهو برای به اشتراک گذاشتن یک سامانه دفاع هوایی با امارات، در زمانی که خود اسرائیل نیز زیر آتش سنگین قرار داشت، ممکن است سبب واکنشهای منفی در اسرائیل شود.
اسرائیل و امارات در سال ۲۰۲۰ پیمان صلح امضا کردند. با وجود اختلافهایی که از آن زمان بر سر موضوعاتی از جمله غزه میان دو طرف وجود داشته، مقامهای اسرائیلی و اماراتی میگویند این شراکت اکنون بیش از هر زمان دیگری نزدیک است.
طارق العتیبه، مقام سابق شورای امنیت ملی امارات، در مقالهای برای مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس نوشت که اسرائیل یکی از کشورهایی است که برای ارائه «کمک واقعی» به امارات پیشقدم شد.
او نوشت: «در درجه اول، ایالات متحده و اسرائیل ثابت کردهاند که متحدان واقعی هستند؛ از طریق ارائه حمایت با کمکهای گسترده نظامی، اشتراکگذاری اطلاعات و پشتیبانی دیپلماتیک.»
