در میان اسامی هزاران جانباخته انقلاب ملی ایرانیان در دی ماه، سهم کودکان به قتل رسیده تکاندهنده است. بر اساس اسامی تاییدشده از سوی سازمانهای حقوق بشری و انجمنهای فعال مستقل مانند تشکلهای صنفی فرهنگیان، دستکم ۲۳۰ کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال در فهرست جانباختگان ثبت شدهاند.
با این حال، برخی برآوردهای رسانهای مستقل، با توجه به محدودیتهای ارتباطی و فشارهای حکومت بر خانوادهها، شمار واقعی قربانیان زیر ۱۸ سال را تا حدود ۳۰۰ نفر نیز تخمین زدهاند.
در کنار این کشتار، گزارشهای فراوانی از بازداشت دهها کودک و نوجوان منتشر شده است؛ بازداشتهایی که در برخی موارد به تحویل پیکر بیجان به خانوادهها، اعترافات اجباری، بیخبریهای طولانیمدت و حبس در کانون اصلاح و تربیت انجامیده است.
خلاصهای از الگوی کشتار کودکان
ایران از امضاکنندگان کنوانسیون حقوق کودک است و بر اساس این تعهد بینالمللی، موظف به تضمین حق حیات، منع بازداشت خودسرانه و حفاظت ویژه از افراد زیر ۱۸ سال است.
ماده شش این کنوانسیون بر حق ذاتی کودک به زندگی تاکید دارد و ماده ۳۷ تصریح میکند که بازداشت کودک باید تنها بهعنوان «آخرین راهحل» و برای «کوتاهترین زمان ممکن» اعمال شود.
همچنین در چارچوب اصول پایه سازمان ملل درباره استفاده از زور، کاربرد سلاح مرگبار صرفا در شرایط «ضرورت مطلق» و برای دفع تهدید فوری جانی مجاز است؛ معیاری که در مورد کودکان به بالاترین سطح محدودیت میرسد. با این چارچوب، دادههای مربوط به کودکان جانباخته در دی ۱۴۰۴ تصویری ارائه میدهد که حتی با ابتداییترین استانداردهای بینالمللی حمایت از کودک در تضاد جدی است.
ترکیب سنی
بررسی اسامی منتشرشده نشان میدهد بیش از ۷۰ درصد قربانیان در بازه سنی ۱۴ تا ۱۷ سال قرار دارند و بالاترین تعداد کشتهشدگان در گروه سنی ۱۶ و ۱۷ سال هستند. چندین کودک در بازه ۱۰ تا ۱۳ سال ثبت شدهاند و حداقل دو کودک خردسال دو و سه ساله در میان جانباختگان دیده میشوند.
این ترکیب سنی نشان میدهد که کانون اصلی کشتار، نوجوانان دبیرستانی بودهاند؛ نسلی که از منظر حقوقی و اجتماعی، همچنان در تعریف «کودک» قرار میگیرند و تحت حمایت ویژه قانونیاند.
پراکندگی جغرافیایی
از نظر جغرافیایی، موارد ثبتشده محدود به یک استان یا یک منطقه خاص نیستند. گزارشهای حقوق بشری حاکی از آن است که استانهای لرستان، کردستان و فارس در میان استانهایی با بالاترین آمار جانباختگان زیر ۱۸ سال قرار دارند.
با این حال، توزیع اسامی در گسترهای از شهرهای کوچک و بزرگ مانند تهران، مشهد، کرمانشاه، اصفهان، رشت، شیراز، کرج، نیشابور، ایلام، لرستان و کردستان نشان میدهد که با پدیدهای منطقهای مواجه نیستیم، بلکه کشتار در سطح ملی پراکنده شده است.
این پراکندگی از منظر تحلیل داده، نشاندهنده «تمرکز تصادفی در یک نقطه بحران» نیست، بلکه بیانگر تکرار یک الگو در نقاط مختلف کشور است.
الگوی تیراندازی و علت مرگ
بررسی توصیفهای مربوط به علت مرگ نشان میدهد که «شلیک مستقیم گلوله جنگی» عامل اصلی جان باختن کودکان بوده است.
در میان موارد مستند تکرار این الگوی تیراندازی بهطور مکرر دیده میشود:
· اصابت گلوله به سر
· شلیک به قلب و قفسه سینه
· شلیک به شریانهای حیاتی
· در برخی موارد، اصابت دو تا سه یا حتی بیش از پنج گلوله ثبت شده است
· مواردی از شلیک به خودرو حامل کودک
· دستکم یک مورد مرگ ناشی از استنشاق گاز اشکآور
· مواردی از فوت پس از انتقال به بیمارستان و بازداشتگاه
از منظر تحلیل خشونت، تمرکز بر نواحی حیاتی بدن بهویژه سر و قلب نشاندهنده هدفگیری کشنده است و هدف، استفاده از ابزارهای کمخطر برای متفرق کردن جمعیت معترضان نبوده است. همچنین استفاده از گلوله جنگی در مناطق غیر نظامی و غیر جنگی، با اصل احتیاط در عملیات انتظامی در تعارض قرار میگیرد.
بازداشت، اعتراف و ناپدیدسازی
اگر کشتار کودکان در خیابان یکی از تکاندهندهترین وجوه اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ بود، آنچه در هفتههای پس از آن رخ داد، تصویر دیگری از خشونت عریان را آشکار کرد: تعقیب و بازداشت کودکان در فضاهایی که قرار بود امنترین نقاط زندگی آنها باشد: خانه، مدرسه و حتی بیمارستان.
نگهداری در شرایط نامعلوم، محرومیت از دسترسی به وکیل، فشار برای اعتراف و بیاطلاعی طولانی خانوادهها، همگی در تعارض با اصول اولیه حقوق نوجوانان قرار میگیرند.
گزارشهای متعدد حاکی از آن است که موج بازداشت افراد زیر ۱۸ سال تنها محدود به لحظه درگیریهای خیابانی نبوده است. در برخی موارد، نیروهای امنیتی با یورش شبانه به منازل، نوجوانان را در مقابل چشم خانواده بازداشت کردهاند. در مواردی دیگر، بازداشت در محیط مدرسه انجام شده است، جایی که بهطور معمول نماد امنیت و آموزش تلقی میشود.
بازداشت در خانه
محمدحسین خورشیدوند، نوجوان ۱۵ ساله اهل خرمآباد، ۲۴ دی ماه با یورش شبانه نیروهای امنیتی به منزل خانوادگیاش بازداشت شد. او بدون ارائه توضیح رسمی به خانواده، به کانون اصلاح و تربیت تهران منتقل شد و بنابر گزارشها در بخش قرنطینه نگهداری میشود.
در موردی دیگر، آرش عزیزی، نوجوان ۱۶ ساله اهل شهرستان سیروان در استان ایلام، در ۲۴ دی ماه با خشونت بازداشت شد. با گذشت هفتهها، خانواده او از محل نگهداری و وضعیت دقیقش بیاطلاع ماندهاند.
استمرار بیخبری از سرنوشت یک فرد زیر ۱۸ سال، در ادبیات حقوق بشر میتواند مصداق «ناپدیدسازی قهری» تلقی شود؛ وضعیتی که نهتنها نقض حق آزادی، بلکه نقض مستمر حق اطلاع خانواده از وضعیت کودکشان است.
بازداشت در مدرسه
الگوی دیگری که گزارش شده، بازداشت نوجوانان در محیط مدرسه است. آرش محمدیزاده، دانشآموز اهل شیراز، در پنجم بهمن حدود دو هفته پس از فروکش کردن اعتراضات خیابانی، در مدرسه بازداشت شد. خانواده او پس از روزها بیخبری، در چهاردهم بهمن با پیکر بیجان فرزندشان مواجه شدند. صرفنظر از جزییات پرونده، زمان و مکان بازداشت این پیام را منتقل میکند که مدرسه نیز از منطق تعقیب امنیتی مستثنی نمانده است.
دستگیری در بیمارستان
یکی از تکاندهندهترین موارد، مربوط به نیهاد شهریاری است؛ نوجوانی که بهدلیل بیماری قلبی در یکی از مراکز درمانی تهران بستری و تحت عمل جراحی قرار گرفته بود. بنابر گزارشهای منتشرشده، او در حالی که در وضعیت جسمی حساس قرار داشت، بهدست ماموران امنیتی از بیمارستان ربوده شد.
انتقال یک کودک بیمار از تخت بیمارستان بدون شفافیت قضایی، علاوه بر بازداشت، پرسشهایی جدی درباره نقض حق درمان و مراقبت پزشکی ایجاد میکند.
اعتراف اجباری و شکنجه
در کنار این موارد، پیامهایی که ایراناینترنشنال از خانوادهها دریافت کرده و همچنین گزارشهای منتشرشده در رسانههای مختلف حاکی از آن است که برخی از کودکان بازداشتشده تحت فشار برای اعترافات اجباری قرار دارند.
روایتهایی از اعمال فشار روحی، تهدید خانوادهها و در برخی موارد شکنجه جسمی مطرح شده است. اگرچه جزییات همه این موارد بهطور مستقل نیاز به راستیآزمایی حقوقی دارد، اما تکرار این الگو در منابع مختلف، تصویری از روندی نگرانکننده ارائه میدهد.
این الگو در اعتراضات ۱۴۰۱ نیز دیده شده بود، اما به نظر میرسد در رویدادهای اخیر دامنه گستردهتری یافته است. آنچه این وضعیت را دردناکتر میکند، تجربهای است که بر کودکان و خانوادههایشان تحمیل میشود: ترس دائمی از یورش شبانه، اضطراب بیخبری و مواجهه با این واقعیت که حتی خانه، مدرسه یا بیمارستان نیز تضمینی برای امنیت نیست.
کودکی در میان گلوله و بیخبری
نسلی که در سن مدرسه با خبر کشتهشدن همکلاسی، بازداشت همسنوسالان و بیخبریهای طولانی مواجه میشود، تجربهای متفاوت از کودکی را از سر میگذراند. برای این نسل، مفاهیمی چون «مدرسه»، «خانه» و «امنیت» دیگر معنای پیشین خود را از دست میدهد. مدرسهای که قرار است محل آموزش و آینده باشد، به مکانی بدل میشود که در آن دانشآموزان چه از نظر عقیده و چه از نظر بدنی مورد تفتیش قرار میگیرند و تحقیر، تنبیه و بازداشت میشوند. خانهای که باید امنترین پناهگاه باشد، به صحنه یورش شبانه تبدیل میشود. بیمارستانی که باید محل درمان باشد، به نقطه اتصال به بازداشتگاه و زندان بدل میشود.
وقتی کودک نهتنها در خیابان، بلکه در زیست روزمره خود در معرض تعقیب قرار میگیرد، مفهوم «حفاظت» از یک اصل حقوقی به یک پرسش اجتماعی تبدیل میشود. اینجا مساله دیگر صرفا سرکوب یک اعتراض نیست، بلکه جابهجایی جایگاه کودک در نظم سیاسی است.
شبکه خبری فاکسنیوز در گزارشی ویژه، واکنشهای گسترده ورزشکاران المپیک به اعدام صالح محمدی، کشتیگیر ۱۹ ساله ایرانی، را بررسی کرد.
صالح محمدی متولد ۲۰ اسفند ۱۳۸۵ بود. او شهریور ۱۴۰۳ با دوبنده تیم ملی کشتی آزاد ایران، مدال برنز جام بینالمللی سایتییف را در کراسنویارسک روسیه به دست آورد.
یک فاجعه انسانی
برندون اسلی، قهرمان وزن ۷۴ کیلوگرم کشتی آزاد المپیک سیدنی، که در آن مسابقات بووایسار سایتییف را شکست داد، با ابراز تاسف عمیق به فاکسنیوز گفت: «من بهعنوان کسی که دو بار به ایران سفر کرده و از نزدیک شاهد عزت و قلب مهربان مردم این کشور بودهام، از شنیدن خبر اعدام این نوجوان کشتیگیر قلبم به درد آمد. تماشای اعدام یک ورزشکار نوجوان از سوی حکومت غیرقابلباور است. دعای من همراه خانواده صالح محمدی و تمام کسانی است که از این ظلم رنج میبرند.»
تایلر کلاری، قهرمان آمریکایی شنای ۲۰۰ متر کرال پشت المپیک ۲۰۱۲ لندن، این اقدام را نتیجه یک فرایند قضایی ناعادلانه خواند و افزود: «ما المپینها عمر خود را در کنار ورزشکارانی میگذرانیم که نماد نظم و آزادی هستند. اعدام یک کشتیگیر پس از یک دادگاه نمایشی، یادآور ماهیت خشونتبار این حکومت است. این لحظات نشان میدهد که چرا ایستادگی در برابر چنین رفتارهایی ضروری است.»
روزی سیاه برای جامعه ورزش
کیلی همفریز، قهرمان سه دوره المپیک زمستانی در رشته بابسلد، به فاکسنیوز گفت: «کشتن یک نوجوان تنها به جرم اعتراض، منزجرکننده است؛ اما کشتن نوجوانی که به دلیل قهرمان بودن و تبدیل شدن به نماد کشورش هدف قرار گرفته، فاجعهبارتر است. این روزی سیاه برای جامعه ورزش است و تفاوت میان آزادی ما در آمریکا و وضعیت ورزشکاران در ایران را نشان میدهد. من ممکن است در فضای مجازی با نظرات مخالف روبهرو شوم، اما هرگز بابت ابراز عقیده، نگران جانم نیستم.»
فراخوان بینالمللی برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی
کیتی اولاندر، از دیگر المپینهای حاضر در این گزارش، بر لزوم اقدام بینالمللی تاکید کرد. اولاندر گفت: «این ورزشکاران هیچ خطایی مرتکب نشدند. آنها نماینده کشورشان بودند، اما بهجای حمایت، در برابر سیستمی رها شدند که بویی از عدالت نبرده است. سکوت دیگر جایز نیست و نهادهای بینالمللی باید بابت این شکست در محافظت از جان ورزشکاران پاسخگو باشند.»
با هر دو دست، سنگ را محکم در آغوش میکشد، صورتش را به آن میچسباند و صبح بهخیر میگوید. انگار اگر این دیدار صبحگاهی نباشد، روزش شروع نمیشود. پدرش، وحید فیروزی، ۱۹ دی ماه در نسیمشهر تهران کشته شد و از آن روز، خانه تبسم، یک ساکن کمتر و یک نبودن بیشتر دارد.
۲
در مرودشت، جایی که ستونهای تخت جمشیدش هنوز سر پا ایستادهاند، صدای لرزان مادربزرگی در غم فراق میلاد میخواند: «گلی بودی چه وقت چیدنت بود...». میلاد خاکسار علمدارلو، ۳۴ ساله و پدر دو فرزند، در ۱۹ دی ماه هدف شلیک چند گلوله قرار گرفت و جان باخت.
دختر ۱۲ سالهاش که به مرگ پدر آگاه است، عکساش را کنار مزار میبوسد و بیقراری میکند، اما پسر کوچکتر چیزی نمیداند، صبحها که بیدار میشود میگوید: «من باز بابا رو ندیدم.» برای او، پدر زودتر بیدار شده و به سر کار رفته و وقتی او خواب بوده به خانه برگشته.
خواهر میلاد تصویری از تلفن همراهش منتشر کرده که ۹۲ تماس بیپاسخ را نشان میدهد، در لحظهای که خبر «تیر خوردن» برادر را شنیده است. هر تماس، تلاشی بود برای شکستن خبری هولناک که هنوز قطعی نشده بود.
این همان نقطه تعلیق است؛ جایی که ذهن تا آخرین ثانیه احتمال بازگشت را زنده نگه میدارد. در روانشناسی، به این وضعیت «فقدان مبهم» گفته میشود. وقتی مرگ ناگهانی و بدون خداحافظی رخ میدهد، رابطه بهسادگی قطع نمیشود. فرد میان دانستن و ندانستن معلق میماند و میان امید و واقعیت رفتوآمد میکند. در چنین خانهای، «نبودن» تثبیت نشده، بلکه «حضور» تغییر شکل داده است.
۳
در چمستان نور، ساعتهای پایانی روز ۱۹ دی ماه، سامان علایی از پشت سر هدف شلیک چند گلوله جنگی قرار میگیرد و دیگر شباش به صبح نمیرسد.
مادر عکس پسر ۲۲ ساله را در آغوش گرفته و به دردی روی دستش اشاره میکند: «برای من یه سرم زدن، دستم درد گرفت… یاد سر تو افتادم، چطور تونستن به سرت شلیک کنن؟»
این جمله کوتاه، پیوندی میان بدن و خاطره ایجاد میکند. در سوگهای ناشی از خشونت، بدن به حافظه تبدیل میشود. بوی بیمارستان، صدای آمبولانس، لمس یک زخم کوچک، حتی یک قطره خون میتواند تصویر لحظه مرگ را دوباره فعال کند.
روانشناسان این وضعیت را نوعی «سوگ تروماتیک» میدانند، حالتی که در آن، اندوه با نشانههای تروما درهم میآمیزد. در چنین سوگی، خاطره فقط در ذهن باقی نمیماند، بلکه بدن نیز به محرکهای کوچک واکنش نشان میدهد و صحنه فقدان دوباره فعال میشود.
۴
در چالوس، مادری کنار مزار پسرش فریاد میکشد: «وقتی داشتی جون میدادی چند بار صدام کردی که من نبودم آراز؟ اولین باره که من دیر رسیدم… من دیر رسیدم مامان منو ببخش».
آراز سلیمیان، ۲۷ ساله و تک فرزند خانواده، در ۱۸ دی ماه هدف شلیک گلوله ماموران قرار گرفت. صدای مادرش میان ضجه و نجوا میلرزد و باز تکرار میکند: «من دیر رسیدم». مثل زخمی که دوباره باز شده باشد.
در سوگهای ناگهانی، ذهن بهدنبال نقطهای میگردد که بتواند مرگ را جابهجا کند. روانشناسان این وضعیت را «گناه بازماندگی» مینامند، احساسی که در آن فرد خود را بهطور ناخودآگاه مسئول مرگی میداند که کنترلی بر آن نداشته است. ذهن بارها به عقب برمیگردد و میپرسد: شاید میشد کاری کرد، شاید میشد محافظت کرد، شاید میشد نجات داد.
در خانه آراز، از آن روز به بعد، زمان دو نیم شده است؛ قبل از «دیر رسیدن» و بعد از آن. مادر با این جمله زندگی میکند، با پرسشی که پاسخی ندارد.
رشتهای نامرئی بین خانوادههای دو نیم شده
اینها خانههایی جدا از هم نیستند. از نسیمشهر تا مرودشت، از چالوس تا قشم، رشتهای نامرئی خانوادهها را به هم وصل میکند، رشتهای از مرگ خشونتبار، تهدید و اجبار به سکوت، خاکسپاری در ناکجاآباد و خانوادههای دو نیم شده.
ساختار عاطفی خانواده، زیر فشار فقدانی که فرصت هضم نیافته، تغییر شکل میدهد. کودک زودتر بزرگ میشود، مادر همزمان باید سوگوار و ستون خانه باشد و خواهر دوقلوی ۱۷ساله تبدیل به حامل حافظه برادر میشود.
صبح فردا، تبسم دوباره روپوشاش را میپوشد و از مادرش میخواهد به دیدار پدر بروند. سنگ سرد را در آغوش میگیرد، صورتش را میچسباند به نامی که دیگر جواب نمیدهد و زیر لب چیزی میگوید که کسی جز خودش نمیشنود. خانههای دیگر، با صندلیهای خالی و چراغهای خاموش، اول به نبودن سلام میکنند و بعد روزشان آغاز میشود.
یکی از شهروندان با ارسال ویدیویی به ایراناینترنشنال گفت: «به فرمان شاهزاده بر سر مزار جاویدنامها، از جمله معین خشایاری، آمدیم تا با آنها عهد ببندیم که قسم به خون یاران، ایستادهایم تا پایان. جاوید شاه، پاینده ایران، تا ابد.»
جاویدنام معین خشایاری، ۳۳ ساله و اهل بندرعباس، در جریان اعتراضات ۱۹ دی، بر اثر شلیک مستقیم سلاح ساچمهای ماموران جمهوری اسلامی جان خود را از دست داد.
شماری از شهروندان در کنار خانواده سپهر شکری بر مزار این جاویدنام حضور یافتند و علیرغم استقرار ماموران امنیتی، یاد او را گرامی داشتند و شعارهایی از جمله «ما ملت کبیریم، ایران رو پس میگیریم» سردادند.
گزارشها حاکی از آن است که ماموران حکومت قصد داشتند با لگدمال کردن سنگ آرامگاه سپهر شکری، ضربوشتم خانوادهاش و تهدید حاضران به «تجاوز گروهی»، این تجمع را بر هم بزنند.
بر اساس ویدیو رسیده به ایراناینترنشنال، مادر سپهر در این مراسم خطاب به نیروهای سرکوب فریاد زد: «شما اسلحه دارید، بچه من سینه داشت.»
تهدید ماموران به «تجاوز گروهی» در حالی مطرح میشود که در روزهای اخیر، خبر تجاوز و شکنجه دو تن از بازداشتشدگان در جریان انقلاب ملی، احساسات عمومی را جریحهدار کرده است.
بر اساس اطلاعات اختصاصی رسیده به ایراناینترنشنال، دو پرستار بیمارستان رجایی قلب تهران که ۱۸ دیماه بهدلیل تلاش برای مداوای معترضان بازداشت شده بودند، به شدیدترین شکل ممکن مورد شکنجه و تجاوز جنسی قرار گرفتند.
در اوایل بهمنماه، ویدیویی ۱۲ دقیقهای از تلاش پدر سپهر شکری برای یافتن فرزندش در پزشکی قانونی کهریزک منتشر شد که در آن، او با صدایی آکنده از اضطراب و اندوه پیدرپی فریاد میزد: «سپهر بابا، کجایی؟»
این صحنه به یکی از تکاندهندهترین نمادهای انقلاب ملی بدل شد و نگاه رسانههای جهانی را به ابعاد واقعی سرکوب در ایران معطوف کرد.
شهروندان همچنین بر مزار جاویدنامان عابدین خزایی، عرفان خزایی و ابوالقاسم بابایی در وحیدیه شهریار حاضر شدند و یاد آنان را گرامی داشتند.
شماری از خانوادههای زندانیان سیاسی اعدامشده در دهه ۶۰ خبر دادند هنگام مراجعه به آرامستان خاوران تهران برای گرامیداشت یاد عزیزان خود در آخرین پنجشنبه سال، با درهای بسته این مکان روبهرو شدند.
آنها ناچار شدند دستهگلها و تصاویر عزیزانشان را پشت درهای بسته آرامستان بگذارند.
مزار جاویدنامان مجید زنگنه و آرین نباتی در روستای نغندر مشهد نیز پنجشنبه ۲۸ اسفند میزبان شماری از هموطنان بود.
گرامیداشت یاد جاویدنامان در سفره هفتسین
ایرانیان در داخل کشور و نقاط مختلف جهان میکوشند در کنار پاسداشت نوروز و سنتهای دیرینه ایرانی، روح اعتراض را زنده نگه دارند و آرمان آزادی ایران و رهایی از استبداد را به شکلهای مختلف به نمایش بگذارند.
ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد یکی از ایرانیان پرچم شیروخورشید را در کنار دیوان حافظ در سفره هفتسین قرار داده است.
این مخاطب ویدیوی خود را با جملهای از شاهزاده رضا پهلوی صداگذاری کرده است که میگوید: «امیدوارم این آخرین نوروز در تبعید باشد.»
بر اساس یکی دیگر از ویدیوهای ارسالی به ایراناینترنشنال، یک شهروند سبزه سفره هفتسین خود را با عکسهای جاویدنامان انقلاب ملی آراسته است.
شورای سردبیری ایراناینترنشنال پیشتر در بیانیهای اعلام کرد بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در جریان سرکوب هدفمند انقلاب ملی ایرانیان به دستور علی خامنهای کشته شدند.
۲۳ بهمن، پارلمان اروپا در قطعنامهای ضمن محکوم کردن سرکوب خشونتبار مردم ایران هشدار داد کشتار معترضان از سوی جمهوری اسلامی میتواند مصداق «جنایت علیه بشریت» باشد.
