وبسایت واینت در گزارشی نوشت حمله موشکی حکومت ایران به پایگاه هوایی العدید در قطر، تناقض راهبردی سیاستهای دوحه را آشکار کرده است؛ کشوری که از یک سو میزبان بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در خاورمیانه است و از سوی دیگر روابط نزدیک و پناهگاه سیاسی برای رهبران حماس فراهم کرده است.
بر اساس این گزارش، در ۳ مارس ۲۰۲۶ یک موشک بالستیک ایرانی از سامانههای دفاع هوایی قطر عبور کرد و به پایگاه العدید، مقر پیشرفته فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در منطقه، اصابت کرد. وزارت دفاع قطر اعلام کرد دو موشک به سمت خاک این کشور شلیک شده که یکی رهگیری شده و دیگری بدون ایجاد تلفات انسانی به پایگاه اصابت کرده است.
با این حال، به نوشته واینت، تصاویر ماهوارهای و گزارشهای تحلیلی نشان میدهد خسارتهای به مجموعه وارد شده است. به گفته این گزارش، این حمله سامانه راداری هشدار زودهنگام AN/FPS-132 را هدف قرار داده است؛ سامانهای پیشرفته به ارزش حدود ۱.۱ میلیارد دلار که در نزدیکی پایگاه العدید در منطقه امدحال مستقر است.
این رادار قادر است موشکهای بالستیک را تا فاصله پنج هزار کیلومتری ردیابی کند و دادههای آن برای سامانههای دفاع موشکی آمریکا و متحدانش در خلیج فارس از جمله تاد و پاتریوت استفاده میشود. رسانههای حکومتی ایران و سپاه پاسداران ادعا کردند این حمله «دقیق» بوده و رادار را «به طور کامل نابود کرده است»، هرچند مقامهای آمریکا و قطر هنوز نابودی کامل آن را تایید نکردهاند.
واینت با استناد به تصاویر ماهوارهای شرکت «پلانتلبز» (Planet Labs) و تحلیلهای منتشر شده نوشت که مجموعه راداری و زیرساختهای ارتباطی اطراف آن دچار آسیب جدی شدهاند. بر اساس برآوردها، خسارت وارد شده به تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه از زمان تشدید درگیریها به ۱.۹ تا ۲.۴ میلیارد دلار رسیده است و خسارت به این رادار یکی از پرهزینهترین آسیبها محسوب میشود.
این گزارش تاکید میکند که آسیب به چنین سامانهای تنها یک خسارت فنی نیست، بلکه میتواند توانایی آمریکا و اسرائیل برای شناسایی تهدیدهای موشکی از سوی ایران یا نیروهای نیابتی آن را کاهش دهد. کوتاهتر شدن زمان هشدار، فرصت واکنش سامانههای دفاعی برای حفاظت از شهرهای اسرائیل، کشورهای خلیج فارس و نیروهای آمریکایی را محدودتر میکند.
به نوشته واینت، حکومت ایران این حملات را پاسخی به عملیات آمریکا و اسرائیل علیه تاسیسات هستهای و مراکز فرماندهی خود عنوان کرده است. با این حال این گزارش تاکید میکند که این حمله تناقض سیاستهای قطر را برجسته کرده است؛ کشوری که میزبان نیروهای آمریکایی برای مقابله با تهدیدهایی مانند حکومت ایران است، اما همزمان میزبان رهبران حماس نیز بوده است.
بر اساس این گزارش، قطر همچنان محل اقامت شماری از رهبران سیاسی حماس است که بیش از یک دهه در دوحه فعالیت داشتهاند. حتی پس از حمله اسرائیل در سپتامبر ۲۰۲۵ به محل استقرار مذاکرهکنندگان حماس در دوحه - که دستکم شش کشته برجای گذاشت - دفتر سیاسی این گروه همچنان در قطر باقی مانده است و رهبران آن از این کشور برای فعالیتهای سیاسی، دیپلماتیک و جمعآوری کمک مالی استفاده میکنند.
واینت مینویسد کمکهای مالی میلیارد دلاری قطر به غزه نیز بارها از سوی اسرائیل به عنوان حمایت غیرمستقیم از ساختار نظامی حماس مورد انتقاد قرار گرفته است. دفتر نخستوزیر اسرائیل پیشتر دوحه را متهم کرده بود که با پناه دادن به رهبران حماس، به طراحان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ امکان فعالیت داده است.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که در موجهای اخیر حملات، سامانههای دفاعی قطر دهها موشک و پهپاد ایرانی را رهگیری کردهاند، اما عبور تنها یک موشک نشان داد که این سامانهها همچنان آسیبپذیر هستند.
به نوشته واینت، این حمله نشان میدهد سیاست دوگانه قطر - همکاری امنیتی با آمریکا و در عین حال ارتباط با بازیگران نزدیک به جمهوری اسلامی و حماس - میتواند خطرات قابل توجهی برای امنیت منطقه ایجاد کند.
این گزارش در پایان میافزاید که با افزایش قیمت نفت در پی تنشها در تنگه هرمز و فشار بر سامانههای دفاعی کشورهای خلیج فارس، اسرائیل ممکن است فشار بیشتری بر متحدان خود وارد کند تا حمایت مالی از گروههایی مانند حماس متوقف شود. به نوشته واینت، حمله به پایگاه العدید نشان داد که پیامدهای چنین سیاستهایی ممکن است در نهایت دامان حامیان آن را نیز بگیرد.
بر اساس این گزارش، کارشناسان معتقدند هوش مصنوعی احتمالاً در انتخاب اهداف برای هزاران حمله آمریکا و اسرائیل به ایران از ۹ اسفند نقش داشته است، هرچند جزئیات دقیق این کاربردها هنوز بهطور رسمی تایید نشده است. پیشتر نیز از فناوریهای مشابه در هدایت عملیات نظامی اسرائیل در غزه و همچنین در عملیات آمریکا برای بازداشت نیکلاس مادورو استفاده شده بود.
لور دو روسی-روشگونده، پژوهشگر اندیشکده فرانسوی «آیافآرآی» (IFRI)، به خبرگزاری فرانسه گفت امروز تقریباً همه قدرتهای نظامی بزرگ جهان سرمایهگذاری گستردهای روی کاربردهای نظامی هوش مصنوعی انجام میدهند. به گفته او، این فناوری میتواند تقریباً در همه بخشهای عملیات نظامی از جمله تدارکات، شناسایی، دیدهبانی، جنگ اطلاعاتی، جنگ الکترونیک و امنیت سایبری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین هوش مصنوعی در برخی تسلیحات از جمله پهپادهای تهاجمی نیمهخودکار نیز به کار گرفته شده است.
یکی از مهمترین کاربردهای این فناوری، کوتاه کردن «زنجیره کشتار» است؛ یعنی کاهش زمان و فرآیند تصمیمگیری میان شناسایی یک هدف و اجرای حمله. در همین چارچوب، نیروهای آمریکایی از سامانهای موسوم به «ماون اسمارت سیستم» (Maven Smart System) که توسط شرکت «پالانتیر» توسعه داده شده استفاده میکنند. این سامانه به گفته سازندگان آن قادر است اهداف بالقوه را شناسایی و اولویتبندی کند. روزنامه واشینگتنپست نیز گزارش داده است که مدل هوش مصنوعی مولد «کلود» (Claude) از شرکت «انتروپیک» (Anthropic) برای افزایش توان شناسایی و شبیهسازی این سامانه با آن ادغام شده است، هرچند این شرکتها به درخواست خبرگزاری فرانسه برای اظهارنظر پاسخ ندادهاند.
برتران روندپییر، رییس آژانس هوش مصنوعی ارتش فرانسه، در این باره گفت الگوریتمهای هوش مصنوعی امکان پردازش سریعتر و جامعتر اطلاعات را فراهم میکنند. به گفته او این فناوری قادر است حجم عظیمی از دادهها از جمله تصاویر ماهوارهای، دادههای راداری، امواج الکترومغناطیسی، صدا، تصاویر پهپادی و حتی ویدیوهای زنده را تحلیل کند.
با این حال استفاده از هوش مصنوعی در جنگ پرسشهای مهمی درباره مسئولیت و کنترل انسانی مطرح کرده است. این بحث پیشتر در جریان جنگ غزه نیز مطرح شد؛ زمانی که ارتش اسرائیل از برنامهای به نام «لاوندر» (Lavender) برای شناسایی اهداف استفاده کرد. کارشناسان میگویند چنین سامانهای در غزه به دلیل محدوده جغرافیایی کوچک و وجود سیستمهای نظارت گسترده کارایی بیشتری داشت و احتمال ایجاد سامانهای مشابه در ایران کمتر است.
پیتر آسارو، رییس کمیته بینالمللی کنترل تسلیحات رباتیک، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه گفت یکی از پرسشهای اصلی این است که در صورت وقوع اشتباه، چه کسی مسئول خواهد بود. او به گزارشهایی درباره بمباران یک مدرسه در ایران که گفته میشود ۱۵۰ نفر در آن کشته شدهاند اشاره کرد و گفت ممکن است چنین رویدادی ناشی از هدفگیری اشتباه توسط سامانههای هوش مصنوعی باشد. با این حال نه آمریکا و نه اسرائیل مسئولیت این حمله را نپذیرفتهاند و خبرگزاری فرانسه نیز امکان بررسی مستقل محل حادثه را نداشته است.
به گفته آسارو، اگر در چنین حملهای از هوش مصنوعی استفاده شده باشد، پرسش کلیدی این است که دادههای مورد استفاده برای هدفگیری تا چه اندازه بهروز بوده و آیا خطا در پایگاه داده میتواند باعث حمله به هدف اشتباه شده باشد یا نه.
در مقابل، برخی مقامهای نظامی تاکید میکنند که سامانههای هوش مصنوعی هنوز بدون کنترل انسانی عمل نمیکنند. روندپییر گفت تصور هوش مصنوعیهایی که بدون نظارت انسان تصمیم میگیرند بیشتر به «علمیتخیلی» شباهت دارد و در عمل فرماندهان نظامی همچنان در مرکز تصمیمگیری قرار دارند. به گفته او هیچ فرمانده نظامی از سامانهای استفاده نمیکند مگر آنکه به عملکرد آن اعتماد داشته باشد و بتواند آن را کنترل کند.
در همین حال بنجامین جنسن، پژوهشگر اندیشکده مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، «سیاسآیاس» (CSIS)، در واشینگتن که طی یک دهه گذشته در آزمایشهای مربوط به استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمگیری نظامی مشارکت داشته، گفت استفاده از این فناوری در ارتشهای جهان هنوز در ابتدای راه است. او تاکید کرد ارتشها هنوز بهطور کامل در شیوه برنامهریزی و اجرای عملیات نظامی خود بازنگری نکردهاند تا از ظرفیتهای کامل هوش مصنوعی استفاده کنند و به گفته او «ممکن است یک نسل زمان لازم باشد تا جهان نظامی واقعاً بفهمد چگونه از این فناوری بهره ببرد.»
وبسایت خبری یوراکتیو مستقر در بروکسل، جمعه ۱۵ اسفند به نقل از مقامهای امنیتی غربی گزارش داد که در حملات اخیر، ۳۵ پایگاه وابسته به سپاه پاسداران در غرب ایران هدف قرار گرفت و خسارتهای انسانی سنگینی بر جای گذاشت.
به گفته این منابع، از جمله اهداف این حملات مقر سپاه و ستاد بسیج در ایلام، تاسیسات بسیج در شهرهای سرآبباغ (در شهرستان آبدانان)، بدره، درهشهر، دهلران، دلگشا (در شهرستان ملکشاهی)، لومار و چندین روستای اطراف، و همچنین مقر گردان امام حسین در شهر ایلام بوده است.
این حملات، با پاسخ متقابل جمهوری اسلامی همراه شد و بخشهایی از عراق از جمله فرودگاه بصره و اهدافی در اقلیم کردستان هدف حملات پهپادی قرار گرفت.
خبرگزاری فرانسه جمعه ۱۵ اسفند به نقل از یک مقام امنیتی نوشت که یک پهپاد شلیکشده از سوی ایران به ترمینال باربری فرودگاه بصره در جنوب عراق برخورد کرد. او افزود دو پهپاد دیگر تاسیسات یک شرکت آمریکایی در مجتمع نفتی برجسیه را هدف قرار دادند و پهپاد چهارم نیز میدان نفتی رمیله را که شرکت بزرگ انرژی بیپی در آن فعالیت میکند، هدف گرفت.
عراق که سالها میدان نبرد نیابتی میان آمریکا و ایران بود، اعلام کرده است نمیخواهد به جنگی که خاورمیانه را دربر گرفته است کشیده شود، اما با وجود این اظهارات از پیامدهای درگیریهای جاری در امان نمانده است.
سیانان بامداد شنبه ۱۶ اسفند نوشت از زمانی که فاش شد آمریکا در حال مسلح کردن نیروهای کرد ایرانی برای یک تهاجم زمینی احتمالی است، اردوگاههای گروههای کرد مخالف حکومت ایران به هدف دائمی پهپادها و موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی بدل شدهاند.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، جمعه صدای انفجارهایی در نزدیکی فرودگاه اربیل، پایتخت اقلیم کردستان، شنیده شد.
وزارت منابع طبیعی اقلیم کردستان نیز جمعه اعلام کرد تولید نفت در میدانی که شرکت آمریکایی «اچکیان انرژی» آن را اداره میکند، پس از حملهای که یک روز پیشتر در استان دهوک رخ داد، متوقف شده است.
این وزارتخانه اعلام کرد این حمله از مناطق تحت کنترل دولت مرکزی عراق انجام شده و از بغداد خواست مانع چنین حملاتی به غیرنظامیان، زیرساختهای اقتصادی و بخش نفت و گاز منطقه شمالی شود.
یک منبع امنیتی به رویترز گفت این حمله با دو پهپاد انجام شد.
جمهوری اسلامی جمعه تهدید کرد اگر شبهنظامیان کرد ایرانی اجازه ورود به ایران را پیدا کنند، همه تاسیسات این منطقه را هدف قرار خواهد داد.
چندین منبع از مخالفان روز پنجشنبه به خبرگزاری فرانسه گفتند تاکنون هیچ نیرویی وارد ایران نشده است.
یوراکتیو درباره تازهترین وضعیت گروههای کرد ایرانی نوشت: «شبهنظامیان کرد در حال حاضر در وضعیتی قرار دارند که میتوان آن را نوعی استقرار پیشدستانه در خطوط مقدم توصیف کرد، هرچند برخلاف گزارش برخی رسانهها، هنوز تهاجم زمینی آغاز نشده است.»
این رسانه افزود که با وجود این، حملات سنگین آمریکا و اسرائیل در غرب ایران میتواند نشانهای از اقداماتی برای آمادهسازی میدان نبرد پیش از یک عملیات زمینی احتمالی در حال انجام باشد.
بر اساس این گزارش که جمعه ۱۵ اسفند منتشر شد روسیه، یکی از بزرگترین رقبای آمریکا، بهطور غیرمستقیم در مناقشه کنونی نقشآفرینی میکند.
واشینگتنپست به نقل از سه مقام آگاه نوشت از زمان آغاز درگیریها در ۹ اسفند، روسیه موقعیت داراییهای نظامی آمریکا از جمله ناوهای جنگی و هواپیماها را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است.
یکی از این منابع گفت به نظر میرسد اقدامات روسیه بخشی از کارزاری «نسبتا گسترده» است.
این سه منبع خواستند بهدلیل حساسیت موضوع هویتشان مخفی بماند.
جمهوری اسلامی از زمان آغاز مناقشه کنونی دستکم ۱۲ کشور منطقه را هدف قرار داده است؛ حملاتی که تهران اغلب آنها را با استناد به فعالیت پایگاههای نظامی ایالات متحده در این کشورها توجیه میکند.
امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین، کویت، اردن، قطر، عراق، عمان، اسرائیل و قبرس از جمله این کشورها هستند.
تاکنون شش سرباز آمریکایی در حملات جمهوری اسلامی جان خود را از دست دادهاند.
ابعاد دقیق همکاری اطلاعاتی مسکو و تهران مشخص نیست
واشینگتنپست در ادامه نوشت با گذشت یک هفته از آغاز جنگ، توان اطلاعاتی حکومت ایران برای شناسایی موقعیت نیروهای آمریکایی در منطقه تضعیف شده و کمک روسیه در این شرایط حائز اهمیت است.
با این حال، ابعاد دقیق همکاری اطلاعاتی مسکو و تهران علیه نظامیان آمریکایی کاملا روشن نیست. پنتاگون، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و کرملین تاکنون در این خصوص موضعگیری نکردهاند.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، بدون اشاره به گمانهزنیها درباره کمک مسکو به تهران گفت: «رژیم ایران بهشدت در حال ضربه خوردن است. توان پاسخ موشکهای بالستیک آن هر روز کمتر میشود، نیروی دریاییاش در حال نابودی است، ظرفیت تولیدیاش در حال تخریب است و نیروهای نیابتی آن هم تقریبا مقاومت قابل توجهی نشان نمیدهند.»
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، پیشتر در واکنش به پرسشی درباره اینکه چه پیامی برای چین و روسیه دارد، گفته بود پیامی برای آنها ندارد و تاکید کرده بود مسکو و پکن در این مناقشه «عامل تعیینکنندهای» به شمار نمیروند.
واشینگتنپست به نقل از منابع آگاه افزود با وجود روابط نزدیک پکن و تهران، تاکنون نشانهای از کمک نظامی چین به امور «دفاعی» جمهوری اسلامی در جنگ اخیر دیده نمیشود.
روسیه حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی را «اقدام تجاوزکارانه نظامی» خوانده و خواستار خاتمه جنگ شده است. چین نیز از ادامه تلاشهای خود برای میانجیگری در این بحران خبر داده و تاکید کرده درگیریها باید فورا متوقف شوند.
اهمیت پشتیبانی اطلاعاتی روسیه از جمهوری اسلامی
واشینگتنپست به نقل از تحلیلگران نوشت کمک اطلاعاتی مسکو به تهران با الگوی حملات جمهوری اسلامی علیه نیروهای آمریکایی همخوانی دارد.
این عملیات زیرساختهای فرماندهی و کنترل، رادارها و حتی سازههای موقت را هدف قرار دادهاند؛ از جمله حمله به سازهای در کویت که به کشته شدن شش نظامی آمریکایی انجامید.
در روزهای اخیر همچنین به سایت سازمان سیا در سفارت آمریکا در ریاض حمله شده است.
دارا ماسیکوت، کارشناس امور نظامی روسیه در موسسه کارنگی برای صلح بینالمللی، گفت حکومت ایران «بهشکل بسیار دقیق رادارهای هشدار اولیه یا رادارهای فراافق را هدف قرار میدهد. این حملات بهصورت کاملا هدفمند انجام میشوند و تمرکز آنها بر سامانههای فرماندهی و کنترل است».
او افزود جمهوری اسلامی تنها تعداد محدودی ماهواره نظامی در اختیار دارد و از یک منظومه ماهوارهای مستقل برخوردار نیست.
از این رو، تصاویر و دادههایی که از توانمندیهای پیشرفته فضایی روسیه به جمهوری اسلامی میرسد، ارزش بالایی دارد؛ بهویژه اینکه کرملین پس از سالها جنگ در اوکراین تجربه قابل توجهی در زمینه هدفگیری دقیق به دست آورده است.
هرچند صادرات انرژی روسیه در سالهای اخیر تحت تاثیر تحریمهای مرتبط با جنگ اوکراین کاهش یافته بود، کارزار نظامی علیه جمهوری اسلامی موجب شد تقاضا برای نفت و گاز روسیه به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، جمعه ۱۵ اسفند در مصاحبه با خبرنگاران گفت: «بهدنبال جنگ در ایران، تقاضا برای منابع انرژی روسیه به شکل قابل توجهی افزایش یافته است.»
او تاکید کرد مسکو همچنان «یک تامینکننده قابل اعتماد» برای نفت و گاز، از جمله گاز طبیعی مایع، باقی میماند.
خبرگزاری رویترز ۱۵ اسفند نوشت جنگ علیه جمهوری اسلامی و حملات متقابل حکومت ایران سبب شده تنگه هرمز که یکی از حیاتیترین گذرگاههای کشتیرانی جهان به شمار میآید، تقریبا بسته شود.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
معافیت هند از محدودیتهای نفتی آمریکا علیه روسیه
وزارت خزانهداری آمریکا ۱۴ اسفند با صدور معافیتی ۳۰ روزه به هند اجازه داد محمولههای نفتی روسیه را که در حال حاضر در دریا متوقف ماندهاند، خریداری کند.
این تصمیم در حالی گرفته شد که آمریکا در ماههای گذشته فشار قابل توجهی بر دهلینو وارد کرده بود تا از خرید نفت روسیه صرفنظر کند.
پسکوف از اعلام حجم احتمالی محمولههای نفتی که ممکن است در چارچوب این معافیت به هند ارسال شود، خودداری کرد.
ایگور یوشکوف، تحلیلگر شاغل در یکی از دانشگاههای دولتی روسیه، در همین رابطه به رویترز گفت: «درگیری در تنگه هرمز شرایط مساعدی برای افزایش درآمدهای روسیه از محل صادرات انرژی ایجاد میکند.»
روسیه اسفند ۱۴۰۰ عملیات نظامی خود را علیه اوکراین کلید زد و از آن زمان، درگیریهای مرگبار میان دو کشور ادامه داشته است.
از آن زمان، کشورهای غربی مجموعهای از تحریمها را علیه مسکو اعمال کردند و برای کاهش وابستگی خود به نفت و گاز روسیه که ستون اصلی اقتصاد این کشور به شمار میرود، اقداماتی را در دستور کار قرار دادند.
هشدار قطر درباره احتمال افزایش قیمت نفت به ۱۵۰ دلار در هر بشکه
قطر هشدار داد در صورت ادامه مناقشه کنونی در هفتههای آینده، صادرات انرژی کشورهای خلیج فارس متوقف خواهد شد.
سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، ۱۵ اسفند در مصاحبه با روزنامه فایننشالتایمز گفت چنین وضعیتی میتواند «اقتصادهای جهان را زمینگیر کند» و ممکن است همه صادرکنندگان انرژی در خلیج فارس ناچار شوند ظرف چند هفته آینده، تولید خود را متوقف کنند.
او همچنین از احتمال افزایش قیمت نفت تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه خبر داد.
کعبی افزود حتی اگر جنگ همین لحظه پایان یابد، بازگشت قطر به چرخه عادی تحویل محمولهها پس از حمله پهپادی جمهوری اسلامی به بزرگترین تاسیسات گاز طبیعی مایع این کشور، «چند هفته تا چند ماه» زمان خواهد برد.
قطر که دومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی مایع در جهان است، پس از حمله اخیر حکومت ایران به تاسیسات راس لفان، ناچار شد «وضعیت فورس ماژور» اعلام کند.
«وضعیت فورس ماژور» بدان معناست که وقوع رویدادی خارج از کنترل، مانند جنگ یا حمله، اجرای تعهدات قراردادی را موقتا ناممکن میکند و طرف قرارداد از مسئولیت حقوقی تاخیر یا عدم انجام تعهد معاف میشود.
