بر اساس گزارشهای منتشر شده در روز دوشنبه اول تیر، سازوکار جدید رفع تنش در لبنان که در چارچوب مذاکرات آخر هفته میان آمریکا و جمهوری اسلامی در سوئیس ایجاد شده، اسرائیل را از این روند کنار میگذارد؛ امری که نگرانی شدیدی را در این کشور برانگیخته است.
این سازوکار همچنین دامنه عملیات نظامی اسرائیل را به واکنش در برابر «تهدیدهای قریبالوقوع» محدود میکند، نه «تهدیدهای در حال شکلگیری» که تاکنون نیز مبنای بسیاری از حملات اسرائیل بوده است.
شبکه ۱۲ اسرائیل یکشنبه و در پی اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، جزییاتی را درباره این سازوکار جدید منتشر کرد. ونس گفته بود در مذاکرات روز یکشنبه در بورگناشتوک سوئیس یک «سازوکار جدید رفع تنش» ایجاد شده است.
او جزئیات محدودی درباره نحوه عملکرد این سازوکار ارائه کرد، اما گفت که حزبالله بخشی از گفتوگوها میان اسرائیل، لبنان و «دیگر شرکای منطقهای» خواهد بود.
مشارکت حزبالله در هرگونه گفتوگو درباره آینده لبنان برخلاف خواستههای هم اسرائیل و هم دولت لبنان است؛ دولتی که ترجیح میدهد این گروه و در نتیجه حامیان ایرانی آن از روند تصمیمگیری کنار گذاشته شوند.
شبکه ۱۲ اسرائیل روز یکشنبه گزارش داده بود که ارتش این کشور به رهبران سیاسی این کشور توصیه کرده مذاکرات با دولت لبنان را سرعت ببخشند تا از افزایش فشار واشینگتن برای پذیرش خواستههای جمهوری اسلامی جلوگیری شود.
دور بعدی مذاکرات مستقیم میان اسرائیل و لبنان قرار است روز سهشنبه، ۲۳ ژوئن، در واشینگتن آغاز شود.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز دوشنبه به تمایل خود برای دور نگه داشتن حزبالله و جمهوری اسلامی از هرگونه توافق میان لبنان و اسرائیل اشاره کرد.
او گفت: «ما برای خودمان مذاکره میکنیم و نمیپذیریم هیچ طرف دیگری به جای ما این کار را انجام دهد.»
عون در عین حال تاکید کرد که بیروت از «هرگونه کمکی از سوی هر کشوری برای پایان دادن به جنگ» استقبال میکند، اما انتظار دارد این کشورها از «دخالت در امور داخلی لبنان» خودداری کنند.
اسرائیل بیرون؛ جمهوری اسلامی، قطر و پاکستان داخل
ونس در اظهارات خود اشارهای به این موضوع نکرد که سازوکاری مشابه پیشتر در چارچوب آتشبس نوامبر ۲۰۲۴ میان اسرائیل و لبنان که با میانجیگری دولت بایدن حاصل شده بود، ایجاد شده بود.
به گزارش شبکه ۱۲، سازوکار جدید تفاوتی اساسی با چارچوب سال ۲۰۲۴ خواهد داشت. در حالی که در سازوکار پیشین نمایندگان اسرائیل، لبنان، آمریکا، فرانسه و سازمان ملل حضور داشتند، این شبکه اعلام کرد که نهاد نظارتی جدید شامل آمریکا، جمهوری اسلامی، لبنان، قطر و پاکستان خواهد بود، اما اسرائیل در آن عضویت نخواهد داشت.
این موضوع ظاهرا با اظهارات علنی خود ونس که گفته بود اسرائیل بخشی از این روند خواهد بود، در تناقض است. همچنین به نظر میرسد ارتش اسرائیل در هر صورت ناگزیر باید در جریان این سازوکار قرار گیرد.
اگر این گزارش درست باشد، حذف اسرائیل از این سازوکار ادامه همان رویکردی خواهد بود که در جریان مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی نیز مشاهده شد؛ مذاکراتی که اسرائیل بهرغم مشارکت در آغاز جنگ در ۹ اسفند، بهطور کامل از آن کنار گذاشته شده بود.
قطر و پاکستان در مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی نقش میانجی را ایفا کردند.
با این حال، اواخر روز دوشنبه یک مقام ارشد آمریکایی در گفتوگو با شبکه ۱۲ ادعای حذف اسرائیل را رد و تاکید کرد که با توجه به روابط نزدیک واشینگتن و اورشلیم، وجود یک کانال مستقیم میان آمریکا و جمهوری اسلامی تنها میتواند به سود اسرائیل باشد.
مشخص نشد که آیا منظور این مقام حضور رسمی اسرائیل در سازوکار جدید است یا اینکه منافع آن از طریق هماهنگی با آمریکا نمایندگی خواهد شد.
نتانیاهو: اسرائیل آزادی عمل کامل دارد
بر اساس این گزارش، در حالی که سازوکار سال ۲۰۲۴ عملا به اسرائیل آزادی گستردهای برای اقدام علیه تهدیدهای نظامی در لبنان، از جمله «تهدیدهای در حال شکلگیری» میداد، چارچوب جدید فقط اجازه واکنش به «تهدیدهای قریبالوقوع» را خواهد داد.
یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات واشینگتن و تهران در پاسخ به درخواست روزنامه تایمز اسرائیل برای تایید این گزارش آن را تکذیب نکرد، اما گفت در حال حاضر جزئیات بیشتری قابل انتشار نیست.
اندکی پس از انتشار این گزارش، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در بیانیهای به زبان عبری تاکید کرد که نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان همچنان «آزادی عمل کامل» برای مقابله با «تهدیدهای مستقیم یا در حال شکلگیری» دارند.
او گفت: «دستور من و وزیر دفاع به ارتش اسرائیل روشن است و تغییری نکرده است: نیروهای ما در جنوب لبنان آزادی کامل برای خنثی کردن هرگونه تهدید مستقیم یا در حال شکلگیری علیه خود یا ساکنان شمال اسرائیل دارند. ارتش اسرائیل در این زمینه هیچ محدودیتی ندارد.»
نتانیاهو همچنین تاکید کرد: «من همچنان قاطعانه متعهد به حفظ منطقه امنیتی در جنوب لبنان تا هر زمان که لازم باشد هستم تا از ساکنان شمال و همه شهروندان اسرائیل محافظت شود.»
با وجود این موضعگیری علنی، شبکه ۱۲ گزارش داد که نتانیاهو از جزئیات در حال شکلگیری این سازوکار بهشدت نگران شده است؛ زیرا بیم دارد آزادی عمل اسرائیل محدود و این کشور از چارچوب نظارتی کنار گذاشته شود.
این رسانه به نقل از یک مقام ارشد اسرائیلی گزارش داد که نخستوزیر تلاشهای دیپلماتیک گستردهای را برای حفظ منافع اسرائیل آغاز کرده است.
بر اساس این گزارش، پرونده لبنان اکنون به مهمترین نگرانی نتانیاهو در ارتباط با مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی تبدیل شده است. او رون درمر، وزیر پیشین امور راهبردی اسرائیل، را مامور کرده تا در این زمینه با واشینگتن وارد رایزنی شود، زیرا معتقد است هیچ مقام اسرائیلی دیگری، حتی یحیئل لایتر، سفیر اسرائیل در آمریکا، در حال حاضر توانایی لازم برای پیشبرد موثر این موضوع را ندارد.
طبق این گزارش، مقامهای ارشد آمریکایی در طول مذاکرات سوئیس چندین بار با درمر تماس گرفته و او را بهویژه درباره تحولات مرتبط با لبنان در جریان قرار دادهاند.
بهگزارش تایمز اسرائیل، همچنین گفته شده است که پیامی که دونالد ترامپ یکشنبه در شبکه تروث سوشیال منتشر کرد و در آن به جمهوری اسلامی هشدار داده بود در صورت مهار نکردن حزبالله، به اقدام نظامی متوسل خواهد شد، نتیجه مداخله و رایزنیهای درمر بوده است.
اسرائیل و آمریکا بهطور علنی درباره عملیات نظامی ارتش اسرائیل در لبنان و نیز پیوند دادن این موضوع با یادداشت تفاهم جنجالی میان آمریکا و جمهوری اسلامی اختلاف نظر داشتهاند.
اورشلیم با درخواست ترامپ برای خودداری از حمله به بیروت موافقت کرده، اما نیروهای خود را در یک منطقه حائل گسترده در جنوب لبنان حفظ کرده است؛ اقدامی که به نظر میرسد با مفاد توافق واشینگتن و تهران در تعارض باشد، زیرا در آن توافق تصریح شده که تمامی عملیات نظامی در لبنان باید متوقف شود.
در واکنش به ادامه حضور نیروهای اسرائیلی در لبنان، حضوری که جمهوری اسلامی آن را نقض توافق خود با آمریکا میداند، تهران شنبه اعلام کرد بار دیگر تنگه هرمز را خواهد بست.
با این حال، شرکتهای ردیابی دریایی دوشنبه گزارش دادند که تردد کشتیها از این آبراه همچنان طبق روال عادی ادامه دارد.
این روزنامه نوشت وزیر امور خارجه آمریکا که سالها به عنوان یکی از سرسختترین منتقدان حکومت ایران شناخته میشد، تا حد زیادی بحث عمومی درباره توافق اخیر با تهران را به جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، واگذار کرده است، اما این وضعیت احتمالا با سفر او به خاورمیانه در هفته جاری تغییر خواهد کرد.
مارکو روبیو از روز سهشنبه تا پنجشنبه به امارات متحده عربی، کویت و بحرین سفر خواهد کرد. هر سه کشور پس از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند، زمانی که نیروهای آمریکا و اسرائیل حملات خود علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند، هدف حملات سنگین سپاه قرار گرفتند و همچنین از پیامدهای اقتصادی ناشی از اقدام تهران در مسدود کردن تردد از تنگه هرمز، یکی از حیاتیترین مسیرهای صادراتی برای کشورهای وابسته به تجارت منطقه، آسیب جدی دیدند.
روبیو علاوه بر دیدارهای دوجانبه در این سه کشور، در بحرین با اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز دیدار خواهد کرد.
این سفر پس از دیدار جیدی ونس با مقامهای جمهوری اسلامی در سوئیس در روز یکشنبه انجام میشود؛ دیداری که آغازگر تلاش ۶۰ روزهای برای گسترش آتشبسی بود که در قالب یادداشت تفاهم جنجالی امضاشده از سوی دونالد ترامپ در هفته گذشته اعلام شد. این نشست چند روز به تعویق افتاد، زیرا جمهوری اسلامی اعلام کرد که حملات اسرائیل به حزبالله لبنان را بهمعنای نقض یادداشت تفاهم میداند و بار دیگر تنگه هرمز را خواهد بست.
با این حال، دونالد ترامپ تاکید کرده که تنگه هرمز کاملا باز است.
بهنوشته واشینگتنپست، نتیجه مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی تاثیر قابل توجهی بر سراسر خاورمیانه خواهد داشت. بر اساس یادداشت تفاهم امضاشده، جمهوری اسلامی ذخایر اورانیوم با غنای بالا را که میتواند برای ساخت سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد، کنار خواهد گذاشت و در مقابل از مزایای اقتصادی متعددی از جمله رفع تحریمها، دسترسی به داراییهای مسدودشده و یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی بهرهمند خواهد شد.
این روزنامه تاکید کرده اینکه چهره اصلی دفاع از توافق ونس بوده و نه روبیو، در واشینگتن بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
کریس کونز، سناتور دموکرات ایالت دلاور، هفته گذشته در نشستی با خبرنگاران که از سوی بلومبرگ برگزار شده بود، گفت: «فکر میکنم مارکو وقتی یک توافق بد را ببیند، آن را تشخیص میدهد.»
کونز که سابقه همکاری با روبیو در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا را دارد، گفت روبیو عمدا درباره این موضوع اظهارنظر نمیکند تا با توافقی که او آن را «تقریبا تسلیم کامل در برابر تهران» توصیف کرد، مرتبط نشود.
وزارت امور خارجه آمریکا این برداشت را گمانهزنی بیپایه دانست و تامی پیگوت، سخنگوی این وزارتخانه، گفت: «وزیر امور خارجه روبیو و کل دولت آمریکا صددرصد در حمایت از رییسجمهوری ترامپ همنظر و هماهنگ هستند.»
بهنوشته واشینگتنپست هرگونه دفاع علنی روبیو از مذاکرات با جمهوری اسلامی میتواند اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا او یکی از سرسختترین منتقدان توافق هستهای سال ۲۰۱۵ موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بود که در دولت باراک اوباما به دست آمد.
روبیو پیش از امضای آن توافق گفته بود: «یک توافق بد با ایران تقریباً جنگ را تضمین میکند، زیرا اسرائیل هرگز به توافقی که آن را تهدیدی برای موجودیت خود بداند تن نخواهد داد.»
بهنام بنطالبلو، پژوهشگر بنیاد دفاع از دموکراسیها، اندیشکدهای در واشینگتن که همواره خواستار سیاستهای سختگیرانهتر علیه تهران بوده است، به این روزنامه گفت: «بسیاری با نگرانی منتظرند ببینند یکی از بینالمللیگراترین و جنگطلبترین اعضای این دولت چگونه میخواهد این سند را توجیه کند.»
برت برون، عضو سابق شورای امنیت ملی کاخ سفید در دولت اوباما، نیز به واشینگتنپست گفت اینکه ونس به چهره اصلی توافق تبدیل شده قابل توجه است و احتمالا به این دلیل است که «معاون رییسجمهوری بهشدت بهدنبال پایان جنگ بود و از نظر ایدئولوژیک با این جنگ زاویه داشت.»
او افزود: «اما دلیل دیگر این است که روبیو از فاصله دور هم میتواند یک توافق دیپلماتیک احمقانه را تشخیص دهد و این توافق با ایران از هر طرف که نگاه کنید فریاد میزند: فاجعه.»
مقامهای نزدیک به هر دو نفر، یعنی روبیو و ونس، نقش پررنگ ونس را کماهمیت جلوه دادهاند و گفتهاند بخش عمده آن به زمانبندی مربوط میشود.
بهگفته این افراد، معاون رییسجمهوری همزمان در حال تبلیغ کتاب جدید خود بود و به همین دلیل در حال انجام یک تور رسانهای قرار داشت؛ در حالی که روبیو همراه ترامپ در نشست سران گروه هفت در فرانسه حضور داشت و طبیعتا رییسجمهوری در مرکز توجه قرار گرفته بود.
یکی از افرادی که با دیدگاههای روبیو آشناست و به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد، به واشینگتنپست گفت: «تا جایی که من میدانم، او از توافق حمایت میکند.»
او افزود وزیر امور خارجه که همزمان سمت مشاور امنیت ملی کاخ سفید را نیز بر عهده دارد، «کاملا آگاه است که با ایرانیها طرف هستیم.»
بهنوشته واشینگتنپست، نقش محوری ونس در این پرونده پیامدهای سیاسی نیز دارد؛ زیرا بسیاری انتظار دارند او و روبیو در آینده برای جانشینی ترامپ در رقابتهای ریاستجمهوری به رقبای سیاسی یکدیگر تبدیل شوند.
جان هافمن، تحلیلگر اندیشکده لیبرترین کاتو، گفت روبیو و ونس نماد دو رویکرد متفاوت در حزب جمهوریخواه هستند.
او افزود: «در حزب جمهوریخواه شکافی میان جهانبینی سنتی نومحافظهکاران و جریان رو به رشدی دیده میشود که از درگیریهای خارجی، بهویژه در خاورمیانه، خسته شده است.»
هر سه کشوری که روبیو به آنها سفر میکند، از حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی پس از آغاز جنگ آسیب دیدهاند. بحرین، کوچکترین کشور منطقه، خسارات قابل توجهی را در نزدیکی ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در منامه متحمل شد. همچنین گزارشها حاکی از آن است که امارات متحده عربی بیش از مجموع پنج کشور دیگر عضو شورای همکاری خلیج فارس هدف حملات یا تلاش برای حمله قرار گرفته است.
کارشناسان میگویند اگرچه این کشورها از آتشبس استقبال کردهاند، اما در میان دولتهای عربی حوزه خلیج فارس نگرانیهایی جدی درباره نبود بندهایی در یادداشت تفاهم وجود دارد که تهدیدهای غیرهستهای ایران، از جمله برنامه موشکهای بالستیک، را محدود کند. همچنین نگرانیهایی درباره انتقال مبالغ هنگفت به تهران بدون شروط سختگیرانه مطرح است.
ویلیام روباک، معاون اجرایی موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشینگتن و سفیر پیشین آمریکا در بحرین، به واشینگتنپست گفت: «روبیو باید به آنها اطمینان دهد که این توافق نشانهای از تصمیم آمریکا برای ترک منطقه یا رها کردن امنیت آنها نیست.»
او افزود: «در واقع، این توافق میتواند فرصتی برای تقویت امنیت آنها باشد.»
دونالد ترامپ به خبرنگاران گفت: «اگر ایران به توافق خود عمل نکند، یا اگر رفتار مناسبی نداشته باشد، من هر کاری که لازم باشد انجام خواهم داد.»
ترامپ و مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، چهارشنبه شب گذشته متن یادداشت تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی را امضا کردند.
ترامپ همچنین گفت قرار است حکومت ایران از پولهایی که در نتیجه رفع محدودیتها آزاد میشود، صرفا برای خرید مواد غذایی از ایالات متحده استفاده کند.
او گفت:«تمام آن پول در قالب خرید مواد غذایی که آنها بهشدت به آن نیاز دارند، به ما بازخواهد گشت. آنها ۹۱ میلیون نفر جمعیت دارند و نمیتوانند به آنها غذا بدهند. بنابراین پولی که ما آزاد میکنیم، به کشاورزان ما خواهد رسید.»
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز پیش از ترک سوئیس تاکید کرده بود یکی از اهداف واشینگتن در مذاکرات اخیر، ایجاد سازوکاری برای چگونگی استفاده حکومت ایران از داراییهای مسدودشده خود در صورت آزادسازی آنها بوده است.
ونس دوشنبه اول تیر در نشستی خبری در محل برگزاری مذاکرات در سوئیس گفت هدف این سازوکار آن است که اطمینان حاصل شود این منابع مالی به مردم ایران کمک کند و صرف حمایت از «فعالیتهای تروریستی» نشود.
او افزود جرد کوشنر، از اعضای هیات آمریکایی، با همکاری مقامهای قطری طرحی را ارائه کرده است که بر اساس آن، در صورت آزادسازی داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی، ایالات متحده و قطر بر نحوه مصرف این منابع نظارت خواهند داشت و هرگونه هزینهکرد باید به تایید آنها برسد.
به گفته معاون رییسجمهوری ایالات متحده، این منابع مالی برای خرید محصولات کشاورزی آمریکایی از جمله سویا، ذرت و گندم اختصاص خواهد یافت تا در اختیار مردم ایران قرار گیرد.
در همین حال عبدالناصر همتی، رییس کل بانک مرکزی، گفت: « براساس یادداشتهای امضا شده هیچ الزامی برای خرید نهادههای کشاورزی از آمریکا نداریم.»
او افزود: «اصولا مبنا و اساس نحوه استفاده از شش میلیارد دلار اول براساس متن توافق امضا شده در سال ۱۴۰۲ بین ایران و آمریکا است که در برگیرنده کالاهای اساسی و دارو میباشد.»
همتی گفت: «اگر نرخ و کیفیت نهادههای آمریکایی در مقایسه با سایر کشورها مناسبتر باشد، مانعی برای خرید از آن کشور نداریم و اصولا طی سالهای اخیر خریدهای جهاد کشاورزی از طریق شرکتهای بزرگ آمریکایی و اروپایی بوده است.»
تعلیق تحریمها و افزایش خوشبینیها
ایالات متحده دوشنبه اول تیر در اقدامی بیسابقه تحریمها علیه جمهوری اسلامی را برای ۶۰ روز به حالت تعلیق درآورد. همزمان گزارشها از آرامش نسبی در لبنان خبر میدهند و قیمت نفت نیز رو به کاهش گذاشته است.
محمد باقر قالیباف، رییس تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، هنگام بازگشت از سوئیس گفت: «بحث توقف جنگ در لبنان، مدیریت تنگه هرمز، آزادسازی پولهای بلوکهشده و رفع تحریمهای نفتی، از دستاوردهای سفر سوئیس بود. نیروهای مسلح ما نیازمند نوسازی هستند و بنده نیز به سهم خود در این حوزه تلاش میکنم تا در بحث تجهیزات و پرسنل، توجه لازم به نیروهای غیور نظامی صورت گیرد.»
قالیباف همچنین با اشاره به مخالفتهای داخلی در جمهوری اسلامی با توافق با آمریکا گفت: «اگر به سوئیس نمیرفتیم، هر لحظه خون بیشتری از مسلمانان و شیعیان لبنان ریخته میشد.»
او در عین حال گفت: «چون در جنگ هستیم، اگر بخواهیم همهچیز را بگوییم تا مردم آگاه شوند، به همان میزان دشمن نیز از اسرار ما آگاه میشود. بنابراین ناگزیریم، نه از سر بیاعتمادی به مردم، بلکه بهخاطر اینکه دشمن سوءاستفاده نکند، بسیاری از موارد را توضیح ندهیم.»
قالیباف افزود: «همه تحت فرامین رهبری هستیم و باید از هرگونه حاشیهسازی جلوگیری کنیم. ما دشمن واحد داریم و باید حول محور ولایت وحدت داشته باشیم؛ نه وحدت بر سر مواردی که خودمان میپسندیم. وحدت، فرمان رهبری است؛ چه در جنگ، چه در صلح، چه در مذاکره و چه در حوزه فرهنگی. باید بدانیم فصلالخطاب، کلام و دستور رهبری است.»
جیدی ونس، نیز پیشتر گفت مذاکرات او با مقامهای جمهوری اسلامی در سوئیس پایهای مناسب برای دستیابی به یک توافق صلح نهایی فراهم کرده است؛ با این حال تهران تاکید کرده که در این گفتوگوها درباره برنامه هستهای صحبت نشده است.
بهگزارش رویترز دو طرف که تلاش میکنند بر پایه یادداشت تفاهم امضاشده در هفته گذشته حرکت کنند، در مذاکرات برگزارشده در اقامتگاه کوهستانی بورگناشتوک در سوئیس که به قطر تعلق دارد، بر سر نقشه راهی برای دستیابی به یک توافق دائمی ظرف ۶۰ روز به توافق رسیدند. میانجیهای این مذاکرات، پاکستان و قطر بودند.
دو طرف همچنین بر سر سازوکاری برای پایان دادن به درگیریها در لبنان میان اسرائیل، متحد آمریکا، و حزبالله تحت حمایت جمهوری اسلامی توافق کردند و یک خط ارتباطی نیز برای تضمین عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز ایجاد شد.
در نخستین گام مهم از مجموعه اقداماتی که طبق توافق قرار است مزایای اقتصادی برای ایران به همراه داشته باشد، وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد تا ۲۱ اوت معافیتی از تحریمها صادر میشود که به جمهوری اسلامی اجازه میدهد نفت ایران و فرآوردههای مرتبط را بفروشد و پول آن را دریافت کند.
ارزیابی خوشبینانه ونس
ونس که از زمان امضای یادداشت تفاهم عمدتا لحنی مثبت داشته است، گفت تهران با بازگشت بازرسان هستهای موافقت کرده و همچنین برای مدیریت داراییهای مسدودشده در خارج از کشور و نظارت بر آتشبسها سازوکارهایی ایجاد خواهد کرد.
با این حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، به خبرگزاری رسمی ایرنا گفت که تهران هنوز درباره مسائل هستهای گفتوگو نکرده و تعهد جدیدی نیز نداده است.
جمهوری اسلامی از زمان آغاز نخستین دور حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در سال گذشته، دسترسی بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را محدود کرده بود و با آغاز جنگ در اسفند ماه سال گذشته، این بازرسیها را به طور کامل متوقف کرد.
ونس تنشهای پدیدآمده در آخر هفته را کماهمیت جلوه داد؛ تنشهایی که ناشی از تشدید درگیریها در لبنان، اعلام مجدد بسته شدن تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی و واکنش خشمگینانه ترامپ به آن بود.
او گفت: «کمی تهدید وجود داشت، کمی غر زدن هم بود، اما در پایان روز مذاکرات ادامه پیدا کرد و ما پیشرفت بزرگی داشتیم.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که تهران موفق شده است معافیتهایی برای صادرات نفت و محصولات پتروشیمی، آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده در خارج از کشور و آغاز یک برنامه بازسازی و توسعه اقتصادی برای ایران به دست آورد.
سقوط قیمت نفت و آرامش نسبی در لبنان
قرار است مذاکرات فنی در طول هفته جاری ادامه یابد. توافق موقت صلح خواستار پایان دادن به تمامی درگیریها، از جمله در لبنان است.
اسرائیل طرف این توافق صلح نبود و اعلام کرده است نیروهای خود را از لبنان خارج نخواهد کرد، اما روز جمعه با یک آتشبس جدید موافقت کرد. هرچند درگیریهای شدید یک روز دیگر ادامه یافت، مقامهای لبنانی گفتند از شامگاه شنبه شدت درگیریها بهطور محسوسی کاهش یافته است.
بهگزارش رویترز بیش از یک میلیون لبنانی در نتیجه جنگ آواره شدهاند. هرچند برخی از آنها به خانههای خود بازگشتهاند، اما بسیاری همچنان از بازگشت هراس دارند.
در شهر قناریت در جنوب لبنان، سوگواران پیکر چهار زنی را که در حملات روز شنبه اسرائیل کشته شدند، تشییع کردند. تابوتها با پرچمهای زرد حزبالله و نشان سبز این گروه که بازویی مسلح به تفنگ تهاجمی را نشان میدهد، پوشانده شده بود.
در همین حال، در نشانهای از کاهش تنشها، ارتش اسرائیل محدودیتهای امنیتی را در هشت شهرک شمالی این کشور در نزدیکی مرز لبنان لغو کرد.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز در تماس تلفنی با ونس، نخستوزیر قطر و جرد کوشنر درباره تلاشها برای حفظ آتشبس و جلوگیری از تشدید اقدامات نظامی اسرائیل گفتوگو کرد.
اسحاق هرتزوگ، رییسجمهوری اسرائیل، گفت کشورش با پایان دیپلماتیک جنگ ایران مخالفتی ندارد، اما هر توافقی باید تضمین کند که تهران نتواند از منابع مالی دریافتی در چارچوب توافق برای اهداف نظامی یا حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای استفاده کند.
در بند دوم این تفاهمنامه، تعهد دو طرف به خودداری از «دخالت در امور داخلی یکدیگر» در عمل به معنای نادیده گرفتن مردم ایران و واگذار کردن آنها به جمهوری اسلامی است.
این بند در تضاد مستقیم با بسیاری از مواضع پیشین دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا، قرار دارد؛ مواضعی که بر حمایت از مردم ایران و محکومیت خشونت و سرکوب جمهوری اسلامی تاکید داشت.
ترامپ در سال ۲۰۱۷، در صحبتهایی ایرانیان را «مردمی سربلند» توصیف کرد که ناچار شدهاند زیر سلطه حکومتی افراطی زندگی کنند. او در سال ۲۰۱۸ در توئیتی نوشت: «احترام فراوان برای مردم ایران که میکوشند قدرت را از حکومت فاسدشان پس بگیرند. در زمان مناسب، حمایت بزرگ آمریکا را خواهید دید.»
ترامپ پس از حملات آمریکا به تاسیسات هستهای ایران در جنگ ۱۲ روزه نوشت: «اگر حکومت کنونی ایران نمیتواند عظمت را به ایران بازگرداند، چرا تغییر رژیم نه؟ عظمت را به ایران بازگردانید.»
دیماه ۱۴۰۴، ترامپ از ایرانیان خواست به اعتراض ادامه دهند و «نهادهای خود را پس بگیرند». او در این پست مشهود تاکید کرد: «کمک در راه است». ترامپ مدتی بعد و پس از گسترش اعتراضات در ۱۸ و ۱۹ دی، بار دیگر ایرانیان را خطاب قرار داد: «وقتی کار ما تمام شد، حکومت خودتان را در اختیار بگیرید. حق شماست که آن را به دست بگیرید.»
اما این تفاهمنامه چرخشی چشمگیر نسبت به آن مواضع را نشان میدهد. این توافق از یک سوی همان مردمی را تنها میگذارد که ترامپ بارها آنان را به بازپسگیری کشورشان تشویق کرده بود و از سوی دیگر این پیام را به جمهوری اسلامی میدهد که واشینگتن دیگر تمایلی به حمایت از معترضان علیه حکومت را ندارد.
این تضاد از آن جهت چشمگیرتر است که پس از دورهای رخ میدهد که جمهوری اسلامی، بهاحتمال زیاد، بیش از هر زمان دیگری در چند دهه اخیر آسیبپذیر شده بود.
در پی شکستهای نظامی، فشارهای اقتصادی و افزایش نارضایتی داخلی، جمهوری اسلامی بیش از پیش در موقعیت ضعف قرار گرفته است. با این حال، به نظر میرسد که واشینگتن بهجای تبدیل این فشارها به اهرمی برای پیگیری تغییری سیاسی و پایدار، مسیر سازش با حکومت را انتخاب کرده است.
ترامپ اکنون از رهبران ایران بهعنوان افرادی «بسیار باهوش» و «قوی» نام میبرد و آنان را نه حاکمانی سرکوبگر، بلکه شرکایی عملگرا و قابل مذاکره معرفی میکند. پیبیاس نیز به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت جمهوری اسلامی اگر «مانند یک کشور عادی» رفتار کند، پاداش خواهد گرفت.
این رویکرد پرسشی بنیادین را پیش میکشد: آیا پس از ۴۷ سال سرکوب، تروریسم، گروگانگیری، بیثباتسازی منطقهای و مرگ شمار زیادی از آمریکاییها در نتیجه اقدامات جمهوری اسلامی و شبکه نیروهای نیابتیاش، اکنون قرار است بعادیسازی روابط بدون پاسخگویی به تهران پیشنهاد شود؟
به نظر میرسد این توافق در آستانه فراهم کردن کاهش تحریمها، دسترسی تهران به داراییهای مسدودشده و گسترش فروش نفت است. بخش بزرگی از این نفت احتمالا راهی چین خواهد شد. درآمدهای بیشتر میتواند سپاه پاسداران را تقویت کند، سرکوب داخلی را شدت بخشد و حمایت از متحدان مسلحی مانند حزبالله و حماس را افزایش دهد.
حامیان توافق میگویند دیپلماسی از درگیری بهتر است و محدودیتهایی که از راه مذاکره به دست میآید، از تقابل بیپایان کارآمدتر است. با این حال، تجربه نشان میدهد توافق با جمهوری اسلامی تنها زمانی موثر است که سازوکارهای اجرایی محکمی پشت آن باشد و طرف مقابل نیز اراده لازم برای بهکارگیری این ابزارها را داشته باشد.
اگر پیش از راستیآزمایی کامل تعهدات کلیدی، امتیازهای قابل توجهی واگذار شود، اهرم فشار از میان میرود و در مقابل، خطرها افزایش مییابد.
این نگرانی تازهای نیست. زمانی که باراک اوباما، رییسجمهوری وقت ایالات متحده، پس از انتخابات مناقشهبرانگیز سال ۱۳۸۸ از حمایت از جنبش سبز حمایت نکرد، بسیاری از منتقدان این تصمیم را خیانت به ارزشهای دموکراتیک و از دست دادن فرصتی راهبردی برای تضعیف حکومت از درون دانستند.
بحث کنونی نیز پژواک بسیاری از همان استدلالهاست. اما کاری که ترامپ کرده ممکن است پیامدهای گستردهتری هم داشته باشد.
او پس از صدور مجوز برای حملاتی که زیرساخت هستهای، توان موشکهای بالستیک و داراییهایِ نظامی جمهوریاسلامی را بهشدت تضعیف کرد، به چیزی دست یافت که بسیاری از دولتهای پیش از او یا تمایلی به آزمودن آن نداشتند، یا قادر به انجامش نبودند.
با این حال، او با گذار سریع از فشار حداکثری به سازش، این خطر را ایجاد کرده است که یک پیروزی تاکتیکی مهم به خطایی راهبردی تبدیل شود.
در لحظهای که جمهوریاسلامی آسیبپذیرتر از همیشه به نظر میرسید و بسیاری از ایرانیان بیش از هر زمان دیگری آماده به چالش کشیدن حکومت بودند،ایالات متحده ترجیح داد حمایت از جنبشهای مخالف را در اولویت قرار ندهد و فشار از درون بر سپاه پاسداران را افزایش ندهد.
اینکه چنین تلاشهایی موفق میشد یا نه، روشن نیست؛ اما کنار گذاشتن کامل آنها، منبعی از اهرم فشار را حذف کرد که دستکم میتوانست موقعیت آمریکا در مذاکرات را تقویت کند.
یک راهبردی متفاوت، مستلزم تلاشی مستمر برای توضیح این امر به مردم آمریکا بود که چرا حمایت از خواستهای شهروندان ایرانی، هم با ارزشهای آمریکایی سازگار است و هم با منافع امنیتی بلندمدت ایالات متحده همخوانی دارد.
ثبات واقعی در خاورمیانه بعید است صرفا با توافق با حاکمان اقتدارگرا به دست آید. ثبات پایدار زمانی شکل میگیرد که حکومتها در میان مردم خود مشروعیت داشته باشند؛ بهویژه در کشوری مانند ایران، که بخش بزرگی از جامعه آن احتمالا از همراهترین جوامع با آمریکا است.
اما دولت آمریکا به جای آن، بیصبری راهبردی را برگزید. با این کار، نه تنها بسیاری از ایرانیانی را که به حمایت بیشتر بینالمللی امید بسته بودند دلسرد کرد، بلکه در میان متحدان خلیج فارس و اسرائیل نیز ابهام و نگرانی آفرید.
چندین کارشناس منطقهای و سیاست خارجی استدلال میکنند که کشورهای خلیج فارس ممکن است از این پس، در قابل اتکا بودن تضمینهای امنیتی آمریکا بازنگری کنند و متناسب با آن راهبردهای خود را تغییر دهند.
هنر دیپلماسی در این نیست که اهرم فشاری را که به دشواری به دست آمده، پیش از نهایی شدن کامل یک توافقِ قابل اجرا واگذار کرد.
یک آتشبس ۶۰ روزه میتواند بهراحتی به ماهها مذاکره بینتیجه تبدیل شود؛ در حالی که جمهوریاسلامی منابع مالی خود را بازسازی میکند، سپاه پاسداران را تقویت میکند، اعتراضات داخلی را سرکوب میکند و به حمایت از نیروهای نیابتی خود در منطقه ادامه میدهد.
اما یک چیز از هماکنون روشن است: پیامد کمتر دیدهشده این توافق، نه در مفاد مربوط به سانتریفیوژها، موشکها یا تحریمها، بلکه در پیامی نهفته است که درباره مردم ایران و اعتبار تعهدات آمریکا ارسال میکند.
در حالیکه رهبران آمریکا، از جمله دونالد ترامپ، سالها از حمایت از ایرانیانی سخن گفتند که به دنبال رهایی از حاکمیت اقتدارگرای اسلامگرا بودند، این تفاهمنامه مجموعه متفاوتی از اولویتها را پیش رو می گذارد.
واشینگتن با تعهد به خودداری از مداخله در امور داخلی ایران، آن هم در حالی که مسیری به سوی عادیسازی و کاهش فشار اقتصادی به حکومت پیشنهاد میدهد، ظاهرا تعامل با تهران را بر حمایت از تغییر سیاسی ترجیح داده است.
اینکه این انتخاب در نهایت به صلح منجر شود یا فقط رویارویی بزرگتری را به تعویق بیندازد، هنوز روشن نیست؛ آنچه روشن است، پیام این توافق برای میلیونها ایرانی است که باور داشتند آمریکا در برابر سرکوبگرانشان در کنار آنها ایستاده است. پیام آمریکا به مردم ایران این است: شما را تنها گذاشتیم.
ونس دوشنبه اول تیر در نشستی خبری در محل برگزاری مذکرات در سوئیس گفت هدف این سازوکار آن است که اطمینان حاصل شود این منابع مالی به مردم ایران کمک کند و صرف حمایت از «فعالیتهای تروریستی» نشود.
او افزود جرد کوشنر، از اعضای هیات آمریکایی، با همکاری مقامهای قطری طرحی را ارائه کرده است که بر اساس آن، در صورت آزادسازی داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی، ایالات متحده و قطر بر نحوه مصرف این منابع نظارت خواهند داشت و هرگونه هزینهکرد باید به تایید آنها برسد.
به گفته معاون رییسجمهوری ایالات متحده، این منابع مالی برای خرید محصولات کشاورزی آمریکایی از جمله سویا، ذرت و گندم اختصاص خواهد یافت تا در اختیار مردم ایران قرار گیرد.
ونس ساعاتی بعد، هنگام خروج از سوئیس، درباره صدور مجوز ورود بازرسان تسلیحاتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی به ایران از سوی جمهوری اسلامی، گفت صدور این اجازه بسیار مهم است اما باز هم باید ببینیم در صورت ورود بازرسان به ایران، واقعا اجازه انجام چه کارهایی به آنها داده میشود.
ونس تاکید کرد: «این موضوع همچنان بخشی از مذاکرات ما خواهد بود.»
این اظهارات ونس در حالی بیان شد که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، عصر دوشنبه در توییتی اعلام کرد که جمهوری اسلامی با ورود بازرسان آژانس موافقت کرده است و در ازای این موافقت، مجوزی ۶۰ روزه برای تعلیق همه تحریمها و محدودیتهای نفتی آنها صادر شد.
او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت پس از «گفتوگوهای سازنده» میان تهران و واشینگتن در نخستین روز مذاکرات فنی سوئیس، این وزارتخانه با تعلیق موقت برخی تحریمها، فروش نفت ایران را تا ماه اوت مجاز اعلام کرد.
پس از این اظهارات خبرگزاری دولت جمهوری اسلامی، ایرنا، به نقل از مقامهای مطلع گزارش داد که در جریان مذاکرات یکشنبه در سوئیس «در مورد پرونده هستهای مذاکرهای انجام نداده و تعهد جدیدی نپذیرفته است.»
دونالد ترامپ، در واکنش دیگری به این موضوع، در شبکه اجتماعی تروث سوشال، نوشت همه آگاهند که حکومت ایران با بازرسیهای گسترده تسلیحاتی در آینده «موافقت خواهد کرد».
۳۰ خرداد، والاستریت ژورنال گزارش داد واشینگتن و دوحه در حال بررسی سازوکاری هستند که به تهران اجازه میدهد به بخشی از داراییهای بلوکهشده خود دسترسی پیدا کند.
این روزنامه نوشت این اقدام که از شش میلیارد دلار دارایی جمهوری اسلامی در قطر آغاز میشود، یکی از نخستین مشوقهای اقتصادی تفاهم اخیر به شمار میرود.
آمریکا و حکومت ایران ۲۵ خرداد از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند. این یادداشت تفاهم ۲۸ خرداد به امضای دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده و مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، رسید.
نخستین روز مذاکرات تهران و واشینگتن در سوئیس ۳۱ خرداد با توافق بر سر نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز پایان یافت.
ونس: مقامهای جمهوری اسلامی مذاکرات را ترک نکردند
معاون رییسجمهوری آمریکا در ادامه نشست خبری، در واکنش به برخی گزارشها درباره وقوع تنش در مذاکرات بهدلیل اظهارات ترامپ گفت مقامهای جمهوری اسلامی «تهدید به ترک مذاکرات کردند یا دستکم در شبکههای اجتماعی چنین تهدیدهایی مطرح شد، اما ما دیروز تا مدتها بعد از ساعت یک بامداد در حال مذاکره بودیم».
ونس اضافه کرد: «حتی همین حالا که ما صحبت میکنیم، تیم فنی آنها هنوز در بورگناشتوک حضور دارد و با تیم فنی ما مشغول کار است.»
به گفته او، واشینگتن به تهران هشدار داده است طرح اظهارات «تحریکآمیز» و «کُریخوانی» با واکنش دولت آمریکا روبهرو خواهد شد.
ونس ادامه داد: «وقتی تهدیدهایی مطرح میشود که با واقعیتهای موجود همخوانی ندارد، باید پذیرفت که رییسجمهور ترامپ برای روشن کردن واقعیتها و ارائه روایت درست واکنش نشان خواهد داد.»
۳۱ خرداد، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، نوشت هیات جمهوری اسلامی در اعتراض به اظهارات اخیر ترامپ محل مذاکرات سوئیس را ترک کرده است.
ترامپ پیشتر هشدار داده بود اگر جمهوری اسلامی مانع از دردسر حزبالله نشود، آمریکا حکومت ایران را شدیدتر هدف قرار خواهد داد.
ونس در پایان سفر خود به سوئیس، در نشست رسانهای دیگری، در پاسخ به پرسشی درباره برداشت او از نحوه رفتار تیم جمهوری اسلامی هنگام ورود به اتاق مذاکرات چهارجانبه گفت: «ماههاست زمان زیادی را صرف کار با ایرانیها کردهام. آنها گاهی مذاکرهکنندگانی گیجکنندهاند. نسبت به آنچه آنها در شبکههای اجتماعی بازتاب میدهند با تردید نگاه کنید. آنچه ما احساس میکنیم این است که مذاکرات در حال پیشرفت است، اما چیزی که آنها مینویسند ممکن است متفاوت باشد.»
ونس: جمهوری اسلامی باید حزبالله را مهار کند
معاون رییسجمهوری ایالات متحده در ادامه با اشاره به تحولات لبنان اعلام کرد حضور نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان ناشی از نگرانی نسبت به حملات حزبالله است.
ونس افزود جمهوری اسلامی «باید حزبالله را مهار کند و بر فعالیتهای آن کنترل بیشتری اعمال کند».
او تاکید کرد با وجود چالشها و پیچیدگیهای موجود، امکان دستیابی به راهحلی وجود دارد که ضمن حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان، امنیت اسرائیل نیز تامین شود.
به گفته ونس، مقامهای آمریکایی در طول مذاکرات سوئیس بهطور مستمر با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل و همچنین مقامهای کشورهای منطقه از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و لبنان در تماس بودهاند.
او افزود توافق مورد نظر طرحی نیست که واشینگتن بخواهد آن را به کشورهای منطقه تحمیل کند.
شورای سردبیری روزنامه اورشلیمپست اول تیر در مقالهای نوشت حمله اخیر حزبالله در جنوب لبنان که به کشته شدن چهار نظامی اسرائیلی انجامید، محدودیتهای تفاهم اخیر میان واشینگتن و تهران را آشکار میکند و نشان میدهد اسرائیل همچنان در مرزهای شمالی خود با «تهدیدات فعال» روبهرو است.
