هشدار تحلیلگران: دمای زمین تا پایان این قرن ۲/۴ درجه سانتیگراد گرم‌تر می‌شود

البته حضور هیات ایرانی‌هم در گلاسگو بیشتر رنگ و بویی سیاسی دارد تا اقلیمی. این هیات از دوشنبه ۱۷ آبان به نشست پیوسته‌است. هیاتی که سرپرستی‌اش را علی سلاجقه، رئیس‌سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، بر عهده دارد. این اولین باری است که بعد از دوره اول ریاست جمهوری حسن روحانی، ایرانی هیاتی در این سطح و با حضور معاون رئیس‌جمهور را روانه یک نشست اقلیمی می‌کند.

پیش‌تر بنا بود که خود ابراهیم رئیسی به این‌جا بیاید. رسانه‌های ایرانی از تمایل رئیس‌جمهور تازه بر سر کار آمده برای شرکت در این نشست و حضور در بین سران جهان برای بار اول گفته بودند اما بنا به دلایلی نه‌چندان روشن که بعدا بحث‌برانگیز شد رئیسی در اجلاس بلندپایه رهبران کشورها ظاهر نشد.

اخیرا الهام عزیزی، رئیس گروه تغییر اقلیم در سازمان حفاظت محیط زیست ایران، گفته ماموریت هیات اعزامی به کاپ ۲۶ را رفع تحریم‌ها است. پیش‌تر هم ایران بارها تاکید کرده بود برای همراهی با جامعه جهانی و تلاش برای مهار بحران تغییرات اقلیمی خواستار رفع تحریم‌ها است و تنها مشروط به آن به کاهش گازهای گلخانه‌ای پایبند خواهد شد.

در حال حاضر جمهوری اسلامی به هیچ معاهده‌ اقلیمی پایبند نیست. جز معدود کشورهایی است که معاهده اقلیمی پاریس را امضا نکرده‌است و به عنوان یکی از ده کشور آلاینده جو زمین با گازهای کربنی، عامل اصلی گرمایش زمین، خود را قربانی تغییرات اقلیمی خوانده است و تحریم را تشدید کننده بحران.

جمهوری اسلامی در نشست اقلیمی گلاسگو هم از امضا کنندگان معاهدات نبوده‌است. با وجود این که ایران یکی از ده کشور آلوده‌کننده جو زمین با گاز متان است، جز اقلیتی است که به کاهش انتشار و انباشت این گاز تا ۳۰ درصد در پایان سال ۲۰۳۰ متعهد نشده‌است. تعهدی که بیش از ۱۰۰ کشور جهان آن را امضا کرده‌اند.

کاهش گاز متان، دومین عامل گرمایش زمین، هدفی کوتاه و میان‌مدت برای مبارزه با تغییرات اقلیمی محسوب می‌شود و با این که در آلودگی جو زمین با این گاز به دست انسان، نقش دامداری و کشاورزی بسیار پررنگ است در گلاسگو صحبت بر سر تمرکز بر بهینه‌سازی تاسیسات و زیرساخت‌‌های نفت و گاز بود.

صنایع نفت و گاز، استحصال و توزیع این منابع  یکی از عوامل موثر نشت متان در جو است اما به عقیده متخصصین بهینه‌سازی آن راحت‌تر از هر چیز دیگری در کاهش گاز متان تاثیر می‌گذارد و ایران به عنوان یکی از بزرگترین صاحبان و تولید کنندگان منابع نفت و گاز می‌توانست مشارکت معنی‌داری در این تلاش جهانی برای کاهش گاز متان تا پایان این دهه میلادی داشته باشد.

دومین معاهده  قابل توجه در هفته اول نشست، پایبندی بیش از ۱۲۰ کشور جهان برای به صفر رساندن جنگل زدایی و احیای منابع جنگلی تا پایان سال ۲۰۳۰ بود. ایران هم جز اقلیتی است که به این پیمان پایبند نشده‌است.

البته در جمع  کشورهای که مشارکت نکرده‌اند بسیاری منابع جنگلی ناچیز و قابل چشم پوشی دارند. اما ایران جز ۵۰-۶۰ کشوری است که میزان ناحیه رویشی‌اش بیش از ۱۰ میلیون هکتار است. بسیاری از این نواحی رویشی در ایران آسیب‌پذیر اندو  در نیمه‌اول سال جاری خورشیدی شاهد جنگل‌سوزی‌های فراگیر و گسترده به خصوص در ناحیه رویشی زاگرس بودیم که نگرانی‌ها را در مورد روند فزاینده جنگل‌زدایی در ایران بیشتر از قبل کرد.

جالب این‌جا است که علی سلاجقه، رئیس‌سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، درست یک‌دهه پیش به عنوان رییس سازمان جنگل‌‌ها منصوب شده بود و برای دو سال این سمت را بر عهده‌داشت اما کمتر کسی حاضر است به جرات از کارنامه‌اش دفاع کند.

هیات در حالی به گلاسگو آمده که کسی توقع ندارد شاهد مشارکت جمهوری اسلامی در پیمان‌های بین‌المللی باشیم. تندرو‌های افراطی و صاحب ابزار قدرت و ثروت در ایران نافی تغییرات اقلیمی‌اند و تلاش‌ها برای مهار بحران را توطئه می‌دانند.

تجلی این دیدگاه را در سال‌های قبل در تلویزیون حکومتی ایران شاهد بودیم که مستند‌هایی به اصطلاح علمی در انکار تغییرات آب و هوایی جهان را پخش کرده است و حتی همین تازگی روزنامه‌ای چون فرهیختگان، وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی، در آغاز کاپ ۲۶ روی جلد خود و در انتقاد از نشست اقلیمی ۲۰۲۱ با تیتر درشت  وشت:«سم گلاسگو» و کسی چون یاسر جبرائیلی این همایش را نشستی می‌داند که نیت و هدفش ممانعت از توسعه کشورهایی چون ایران است. رئیس مرکز ارزیابی و نظارت راهبردی اجرای سیاست‌های کلی نظام و جوانان پیرو رهبر جمهوری اسلامی که گفته می‌شود مغز متفکری است پشت طرح‌ها و برنامه‌های ابراهیم رئیسی، تنها نیست. بسیاری از تندروهای محافظه کار بر مسند قدرت مقابله با بحران تغییرات اقلیمی را یک توطئه می‌دانند. توطئه علیه ایران. برای همین شاید نشست اقلیمی‌هم باز هم فرصتی باشد برای جمهوری اسلامی که صرفا سیاست‌ورزی کند. برای یکی از خواسته‌های اصلی‌اش: رفع تحریم غیرمشروط، بدون پرداخت هزینه‌ای و بدون پایبندی به تعهدی.

او با اشاره به روسیه و چین و همچنین سیاستمداران جمهوری‌خواه در آمریکا، از آنهایی که برای پرهیز از از اقدام برای مقابله با تغییرات اقلیمی سیاست‌بازی می‌کنند، انتقاد کرد.

اوباما گفت: «بسیار ناامید‌کننده است که رهبران چین و روسیه به عنوان دو کشور از بزرگترین تولید‌کنندگان گازهای گلخانه‌ای جهان، از شرکت در نشست گلاسگو خودداری کردند.»

رییس جمهوری پیشین آمریکا در این مورد اضافه کرد تاکنون به نظر می‌رسد طرح ملی این دو کشور حاکی از فقدان فوریت برای اقدام و تمایل به حفظ وضعیت موجود است.

دومین هفته نشست گلاسگو آغاز شده است. تاکنون چهار موضوع اصلی در مذاکرات این نشست مورد بررسی قرار گرفته است.

نشست گلاسگو با یک بیانیه کلی به پایان می‌رسد. این بیانیه به مثابه یک اعلامیه سیاسی است که توافق بین کشورها برای مبارزه با تغییرات اقلیمی را اعلام می‌کند.

انبوهی از برنامه‌هایی که در آغاز مذاکرات سی‌او‌پی ۲۶ در گلاسگو در مورد موضوعاتی از جمله پایان دادن به جنگل زدایی، کاهش انتشار گاز متان، تامین مالی بیشتر برای سرمایه‌گذاری سبز و حذف تدریجی استفاده از زغال سنگ، اعلام شده احتمالا در بیانیه نهایی درج می‌شوند. حتی اگر تنها برخی از کشورها هر یک از این قراردادها را امضا کرده باشند، کشورهای دیگر بعدها تشویق خواهند شد این قراردادها را امضا کنند.

تاکید بر حفظ گرمایش زمین در سطح یا کمتر از ۱/۵ درجه سانتیگراد (۲/۷ درجه فارنهایت) تا پایان قرن، نیز در مذاکرات این نشست، مهم تلقی می‌شود.

اگر هفده نشست اقلیمی به عقب برگردیم، یکی از طرح‌های جهان در آن نشست برای توسعه پایداری در تولید موادغذایی، درباره توقف کاشت درختان نخل (پالم) برای تهیه روغن از آنها، به‌بهای نابودی جنگل‌های بارانی، بود. اما ۸۰ درصد بازار روغن نخل (پالم) هنوز همان است که بود. چرا که هیچکس نمی‌خواهد هزینه این تغییر را بپردازد.

یک‌پنحم روغن پالم تولیدی جهان در سال ۲۰۲۰ دارای مجوز سازمان «میزگرد برای روغن پالم پایدار» بود. اما مصرف‌کنندگان تنها نیمی از این یک‌پنجم را خریداری کردند؛ این حاکی از آن است که برخلاف تقاضا برای پرورش و تهیه این روغن از منابع پایدار، کسی نمی‌خواهد دست در جیب کند تا پول محصول دارای مجوز را بدهد و در عوض به گزینه‌های ارزان‌تر برای تهیه این روغن متوسل می‌شود.

دلایل ضعف پرورش‌دهندگان، فروشندگان و مصرف‌کنندگان در تشکیل یک بازار برای روغن پالم بدون نابودی جنگل‌ها و تنوع زیستی، زیاد و متنوع است. از کشاورزان خرد گرفته که دوپنجم تامین روغن پالم را تامین می‌کنند و از شیوه صحیح کاشت و شرایط دریافت مجوز بی‌خبرند، تا مشتریانی که نسبت به آن چه که می‌خرند آگاه نیستند. اما با بدتر شدن بحران غذایی در جهان، نابودی بیشتر جنگل‌های گرمسیری و پدیدار شدن اثرات گرمایش جهانی، مهار آسیب‌های ناشی از کشت تک‌محصولی، فراگیرترین شیوه کشاورزی در مناطق گرمسیری، به نیازی حیاتی بدل شده است.

دلیل رونق بازار روغن پالم چیست؟

روغن پالم ارزان و فراوان است و مصارف متنوعی دارد. همان‌طور که نفت خام به سوخت‌های گوناگون، پلاستیک و مواد پتروشیمی تبدیل می‌شود، روغن پالم هم تصفیه، تقطیر، فیلتر و مخلوط می‌شود تا به انواع محصولا جامد و مایع تبدیل شود. کف صابون، رنگ داخل رژ لب از جمله آنهاست. روغن پالم می‌تواند سرخ کردن دونات، نرمی بافت نان و همچنین لطیف و براق شدن شکلات را آسان کند. شما می‌توانید به‌راحتی روغن پالم را روی نان بمالید، شمعی که از آن ساخته شده را روشن کنید، با همین روغن لباس‌هایتان را بشویید و ماشینتان را هم به راه بیندازید.

هر فرد سالیانه تقریبا ۸ کیلو روغن پالم استفاده می‌کند، اما اغلب اوقات از آنچه می‌خورد، می‌بوید یا می‌سوزاند، آگاه نیست و اغلب نمی‌داند که مواد تشکیل‌دهنده محصولات مصرفی‌اش زمانی خوشه‌ای میوه قرمز بر روی درخت پالم بوده است. این به آن دلیل است که این روغن و مشتقات آن، تحت حدود ۲۰۰ عنوان مختلف بر روی فهرست مواد تشکیل‌دهنده پشت بسته‌ محصولات ظاهر می‌شود. به گفته گروه زیست‌محیطی «اتحاد اورانگوتان»، احتمال اینکه هر بسته‌ای که در سوپرمارکت برمی‌دارید حاوی روغن پالم باشد ۵۰ درصد است.

روغن تصفیه‌شده پالم برای تولید موادغذایی بسیار کارآمد است. این روغن در دمای اتاق، به‌راحتی پخش می‌شود. در برابر اکسید شدن و شعله بالا مقاوم است و می‌توان موادغذایی را به‌خوبی در آن سرخ کرد. بو و مزه هم ندارد و شکل و طعم غذا را تغییر نمی‌دهد.

در لوازم آرایشی هم روغن پالم تصفیه‌شده، ماده تشکیل‌دهنده‌ای است که به کار می‌آید چرا که چسبندگی آن مناسب است و قادر به حفظ رنگ مواد آرایشی در دمای اتاق است، به ایجاد بافت لوازم آرایشی کمک می‌کند و پوست را هم نرم و مرطوب می‌کند.

روغن پالم همچنین حاوی موادی است که به پاک کردن روغن و چربی از روی سطوح و پارچه کمک می‌کند و این روغن را به روغنی ایده‌آل برای استفاده در طیف گسترده‌ای از محصولات تمیزکننده تبدیل می‌کند. مشتقات این روغن به کف کردن محصولات بهداشتی و تمیزکننده هم کمک می‌کند.

پالم مثل محصولات کشاورزی همچون نیشکر و ذرت، انرژی‌زایی بالایی دارد، روغن پالم می‌تواند به اتانول تبدیل شود که خود سپس می‌تواند به‌تنهایی به‌عنوان سوخت استفاده شود و یا به بنزین اضافه شود و اتکا به سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد.

امتیازات این روغن پای آن را به صدها محصول باز کرده است و مردم هم اغلب از آن بی‌خبرند؛ با توجه به گستردگی استفاده از آن، برای مصرف‌کنندگان سخت است که تشخیص دهند آیا روغن پالم موجود در محصولاتی که می‌خرند از منابع پایدار تهیه شده است یا نه. در نتیجه ناآگاهی مشتریان، تولیدکنندگان غذا و صابون انگیزه کمتری برای پرداخت پول بیشتر برای تهیه روغن دارای مجوز که گران‌تر است را دارند.

با استفاده انبوه از روغن پالم، مصرف آن از آغاز قرن ۲۱ بدین سو، تا سه برابر افزایش یافته است، آن هم به‌قیمت گسترش بسیار هزینه‌بر این صنعت در اندونزی و مالزی، که بزرگترین کشورهای تولیدکننده این روغن در جهان‌اند. درخت پالم درختی گرمسیری است که اصلیت آن به غرب آفریقا بازمی‌گردد. پس تولید انبوه روغن پالم به‌قیمت بر خاک افتادن صفی از درختان جنگل‌های بارانی در کشورها بوده است. داده‌های ماهواره‌ای «دیدبان جنگل‌های جهان» نشان می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۰، شمار جنگل‌های مرطوب در مالزی تا ۱۷ درصد و در اندونزی تا ۱۰ درصد کاهش یافته است.

100%

به‌گفته یک متخصص در این زمینه، روغن پالم به افزایش گرمایش جهانی هم دامن می‌زند. چرا که سایر درخت‌ها برای تولید این روغن، قطع می‌شوند. پس تقاضای بالاتر برای این روغن به‌معنای از بین رفتن پوشش جنگلی بیشتر و در نتیجه، افزایش گازهای گلخانه‌ای است.

مساله تنها از بین رفتن جنگل‌های بارانی نیست. فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و استفاده تمامی این محصولات، گاز گلخانه‌ای آزاد می‌کند. بر اساس تخمین «شورای بین‌المللی حمل‌ونقل پاک»، تغییر کاربری جنگل‌ها برای تولید روغن پالم در اندونزی و مالزی، تقریبا معادل تولید ۵۰۰ میلیون تن دی‌اکسید کربن در سال است که به‌ افزایش ۱/۴ درصدی انتشار دی‌اکسید کربن جهانی می‌انجامد و تقریبا هم‌اندازه آلایندگی کربن بخش حمل‌ونقل هوایی است.

به‌گفته یک صاحب‌نظر، ممکن است مصرف‌کنندگان محصولاتی خریداری کنند که از ردپای کربن»روغن پالم استفاده‌شده در آن مطلع نباشند. او تاکید کرد که آگاهی مشتریان از اثرات زیست‌محیطی این‌چنینی می‌تواند موجب فشار بر شرکت‌ها برای مجبور کردن آنها به روی آوردن به تامین پایدار این محصول و سیاست‌های جنگل‌زدایی شود.

از زمان وقوع آتش‌سوزی‌های «ال نینو» در اواخر دهه ۹۰ میلادی در مناطقی از جنوب شرق آسیا که توده‌ای غلیظ از بخار و دود بر فراز این منطقه پدید آورد، فشار سازمان «میزگرد برای روغن پالم پایدار» برای توقف جنگل‌زدایی با سوزاندن درختان برای تغییر کاربری آنها به زمین‌های کاشت، شدت یافت.

اما این گروه به‌دلیل وضع معیارهای نه‌چندان سختگیرانه برای جلوگیری از نابودی جنگل‌ها و تورب مرداب‌ها، نابودی زیستگاه گونه‌های جانورانی در معرض خطر انقراضی همچون اورانگوتان و شواهدی از رعایت نشدن حقوق کارگران و روستانشینان محلی موردانتقاد قرار گرفته است.

از ۱۷ سال پیش که این گروه آغاز به کار کرد، پیشرفت کمی در زمینه تبدیل صنعت تولید روغن پالم به تولید پایدار این محصول داشته است. بر اساس ارقام این سازمان، حدود ۱۹ میلیون تن روغن پالم تولیدی جهان دارای مجوز است که از سوی دیگر بدین معناست که ۸۱ درصد روغن پالم جهانی مجوز ندارد و به‌صورت پایدار تهیه نمی‌شود.

۴۰ درصد روغن پالم جهان را کشاورزان خرد تولید می‌کنند که اطلاع و یا پول دریافت مجوز برای فعالیتشان را ندارند. حتی تعریف اصطلاح کشاورز خرد خود دشوار است چرا که معنای آن کشور به کشور فرق می‌کند.

به‌گفته یک کشاورز خرد در ایالت سلانگور مالزی، در گذشته قطع کردن و سوزاندن درختان برای تغییر کاربری زمین‌ها رایج بود و کشاورزان نمی‌دانستند که این موضوع به محیط‌زیست آسیب می‌زند و یا ایجاد آلودگی می‌کند. بلکه به‌دنبال سریع‌ترین و ارزان‌ترین راه ممکن بودند.

حالا کشاورزان خرد در مالزی تحت‌فشار دولتی برای تغییر شیوه‌های کاشت درخت پالم‌اند. ده‌ها کشاورز خرد در روستایی در سلانگور، پس از اطلاع از اینکه از سال جاری اجازه ندارند میوه درخت پالم را بدون دریافت مجوز «روغن پالم پایدار» بفروشند از دولت مالزی درخواست صدور گواهی کرده‌اند. دولت مالزی همچنین راهنمایی‌های در زمینه مقررات جدید وضع‌شده برای کاشت درخت پالم به کشاورزان ارائه می‌کند که شامل استفاده صحیح از آفت‌کش‌، شیوه درست قطع درختان به قطعات کوچکتر و زمان دادن برای پوسیدن و تبدیل شدن آنان به کمپوست، به‌جای به آتش کشیدن آنهاست.

کاشت درخت پالم

یک کشاورز خرد در سلانگور می‌گوید که با مقررات کنونی وضع‌شده، اگر کشاورزان درختان را برای کاشت پالم بسوزانند، دچار دردسر می‌شوند و مردم هم خشمگین می‌شوند.

اما او و دیگر روستاییان همچنان نگران هزینه‌های اضافی درخواست مجوزند. چرا به‌گفته خودشان پول چندانی ندارند و تغییر برای کم کردن هزینه‌های خرده مالکان حوزه کشاورزی لازم است تا آنها برای دریافت مجوز هزینه‌ای نپردازند. زندگی روزمره این کشاورزان به‌گفته آنان، به روغن پالم وابسته است.

پیشرفت در زمینه تغییر شیوه‌های کاشت کند است و هر سال طی فصل خشک، آتش‌سوزی‌های جدید در ناحیه عظیمی از آسیای جنوبی در جزایر بورنئو و سوماترا روی می‌دهد. بر اساس یک پژوهش اخیر، اورانگوتان‌های ساکن بورنئو از سال ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۵، بیش از یک‌سوم زیستگاهشان را به دلیل کاشت درخت پالم از دست دادند و ۲۴۴ جانور پرنده و پستاندار هم با کاهش شدید وسعت زیستگاهشان روبه‌رو شدند.

در اندونزی که در آن بیشترین پاکسازی جنگل‌ها برای کاشت درخت پالم صورت می‌گیرد، کشاورزان انگیزه کمی برای به کار گرفتن شیوه‌های کندتر و گران‌تر کشاورزی دارند.

در حالی که مصرف‌کنندگان در اروپا و آمریکای شمالی، شروع به جستجو برای موادغذایی و محصولات پایدارتر کرده‌اند، سهم اعظم تولید روغن پالم به‌عنوان روغن پخت‌وپز، در کشورهای در حال توسعه همچون هند افزایش یافته است. در این کشورها، مصرف‌کنندگان ارزان‌ترین محصول را می‌خواهند و کمتر به جوانب زیست‌محیطی تولید آن فکر می‌کنند.

یکی از مقامات «میزگرد برای روغن پالم پایدار»، عملکرد این سازمان در اروپا و آمریکای شمالی را موفقیت‌آمیز و در بازارهای آسیایی ناموفق ارزیابی کرده است. به گفته او، در کشورهای ثروتمندتر این تغییر در حال شکل‌گیری است چرا که مصرف‌کنندگان پیگیرند که مواد تشکیل‌دهنده محصول خریداری‌شده‌شان از کجا آمده است و تاثیر اقلیمی، زیست‌محیطی و اجتماعی آن چیست. بنابراین برخی تولیدکنندگان موادغذایی وعده داده‌اند که تا سال ۲۰۲۳، روغن پالمشان را از منابعی بدون جنگل‌زدایی تامین خواهند کرد و روند رسیدن روغن پالم از مزرعه به کارخانه را نیز مورد رصد قرار خواهند داد.

حامیان محیط‌زیست بر این باورند که تحریم کردن مصرف روغن پالم برای کره زمین بدتر خواهد بود. چرا که این روغن تا ده برابر بیشتر از روغن کانولا، دانه سویا و یا تخم آفتابگردان قابل‌استفاده است. درختان پالمی که از آنها روغن تهیه می‌شود تنها ۷ درصد زمین‌های مزروعی جهان را تشکیل می‌دهند، اما تهیه ۴۰ درصد روغن نباتی در جهان، روغن پالم است. پس جایگزینی آن با روغنی دیگر، نیاز به کشت‌ زمین‌های بیشتری دارد.

راه برون‌رفت از بحران چیست؟

بدون تلاش قاطع و هماهنگی دولت‌ها، پرورش‌دهندگان، شرکت‌های تولید موادغذایی و مصرف‌کنندگان در هر دو کشورهای ثروتمند و فقیر، رویه جایگزین کردن جنگل‌های بارانی با درخت پالم، همچنان خوره جان جنگل‌های گرمسیری باقی‌مانده بر روی کره زمین، خواهد بود. امروزه کاشت درخت پالم در زمین‌هایی انجام می‌شود که روزی جنگل‌هایی سرشار از تنوع زیستی در آفریقا، آمریکای جنوبی و گینه نو بوده‌اند.

یک صاحب‌نظر در این زمینه می‌گوید که مصرف‌کنندگان در حرف به دنبال روغن پالم پایدارند، اما در عمل وقتی محصول پایدار به آنها ارائه می‌شود به هر بهانه‌ای متوسل می‌شوند تا آن را نخرند. او گفت که در مسیر تهیه محصولات به‌شکل پایدار، همه همسفرند و اگر مردم خواستار تولید محصولات با استفاده از منابع پایدارند باید از جنبش به‌نفع این محصولات حمایت کنند و خود بخشی از فرآیند ایجاد تغییر باشند.

در حالی‌که انتظار می‌رود منابع سنتی انرژی پاک مانند انرژی خورشیدی و باد نقش اصلی را در کمک به کشورها برای دستیابی به اهداف زیست‌محیطی کوتاه مدت ایفا کنند، برای دستیابی به اهداف بلند مدت احتمالا به فناوری‌های پیشرفت‌تری نیازمندیم. دستیابی به چنین فناوری‌هایی به پول، تحقیقات و کمی هم شانس نیاز دارد. در ادامه با برخی از فناوری‌هایی که بیشترین توجه را به خود جلب کرده‌اند، آشنا شوید.

همجوشی هسته‌ای

همجوشی هسته‌ای یا فوزیون فرآیندی است که باعث گداختن خورشید می‌شود. دانشمندان سعی دارند با کپی‌برداری از این فرآیند به فناوری دست پیدا کنند که کره زمین را از شر انرژی‌های فسیلی نجات دهد.

در این فرآیند وقتی هسته‌های دو اتم در معرض گرمای شدید قرار می‌گیرند به یک اتم بزرگتر تبدیل می‌شوند و مقادیر زیادی انرژی تولید می‌شود. مشکل این است که هیدروژن سوخت معمولی باید تا ۱۵۰ میلیون درجه سلسیوس گرم شود که مستلزم صرف انرژی بسیار زیادی است. هیچ تاسیساتی هنوز هیچ فرآیند همجوشی هسته‌ای را امتحان نکرده است که بیش از مصرف خود انرژی تولید کند. از طرفی راه‌اندازی یک نیروگاه برق با استفاده از این فناوری موانع دیگری مانند نحوه مهار مقرون به صرفه و اقتصادی گرمای آن را نیز دارد.

با این حال، دانشمندان دانشگاه آکسفورد، موسسه فناوری ماساچوست و برخی موسسات دیگر می‌گویند که در حال پیشرفت در این زمینه‌اند. دولت بریتانیا بر این باور است که یک نمونه اولیه از چنین تاسیساتی تا سال ۲۰۴۰ ساخته خواهد شد.

همجوشی هسته‌ای مزایایی نسبت به شکافت هسته‌ای دارد- که در راکتورهای هسته‌ای امروزی برای تجزیه اتم‌ها از آن استفاده می‌شود- از جمله اینکه سوخت آن از آب به دست می‌آید، نه اورانیوم یا پلوتونیوم رادیواکتیو. این به این معنی است که همجوشی هسته‌ای ضایعات رادیواکتیو درازمدت تولید نمی‌کند.

شرکت‌های تولید انرژی نسبت به این فناوری اشتیاق دارند و هم‌اکنون شرکت‌هایی از کشورهای ایتالیا، نروژ و آمریکا در این زمینه سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

انرژی هسته‌ای پیشرفته

نیروگاه‌های هسته‌ای پیشرفته از راکتورهای عظیم هسته‌ای امروزی کوچکتر خواهند بود. از این نیروگاه‌ها می‌توان در مکان‌های دورافتاده، در کنار نیروگاه‌های خورشیدی و بادی و در زمان غروب خورشید و یا زمانی که باد نمی‌وزد، استفاده کرد. برخی نمونه‌ها از این نوع نیروگاه‌های هسته‌‌ای پیشرفته می‌توانند از ضایعات هسته‌ای به عنوان سوخت استفاده کنند.

اما ساخت نیروگاه‌های هسته‌ا‌ی پیشرفته نیز چالش‌های خود را دارد. راکتورهای بزرگ آب سبک امروزی مقرون به صرفه‌اند اما راکتورهای کوچک گران تمام می‌شوند.

از طرفی منتقدان می‌گویند راکتورهای پیشرفته ضایعات غلیظ‌تری تولید می‌کنند و از اورانیوم بسیار غنی‌شده‌تر نسبت به سوخت راکتورهای امروزی استفاده می‌کنند. این مساله راکتورهای پیشرفته و زنجیره تامین آنها را برای کسانی که به دنبال دستیابی به موادی‌اند که بتوان به راحتی به بمب‌ تبدیلشان کرد، جذاب می‌کند.

در آمریکا بیل گیتس قصد دارد یک راکتور ناتریوم به ارزش ۱ میلیون دلار در وایومینگ بسازد تا بتواند تا سال ۲۰۳۰ شبکه برق آمریکا را تامین کند. چین و روسیه و ژاپن نیز در حال فعالیت روی این فناوری‌اند.

جذب و ذخیره کربن

یک شرکت فناوری زیست محیطی سوئیسی به کمک یک شرکت ذخیره‌سازی کربن ماه گذشته بزرگترین کارخانه ذخیره کربن را در ایسلند افتتاح کردند. این نیروگاه با مکش دی‌اکسید کربن از هوا آن را به زیر زمین پمپاژ می‌کند و دی‌اکسید کربن در نهایت در زیر زمین به سنگ تبدیل می‌شود.

این نیروگاه یکی از ۱۵ نیروگاه جذب مستقیم هوا در جهان است. همه ۱۵ نیروگاه در جهان با استفاده از این روش که دی ای سی (DAC) نام دارد در مجموع حدود ۹ هزار تن دی‌اکسید کربن در سال از آسمان جذب می‌کنند. شاید این مقدار به نظر مقدار قابل توجه‌ای برسد، اما این تنها دی‌اکسید کربن تولید شده توسط ۲ هزار خودروست.

هزینه‌های بالای این فناوری که چیزی در حدود ۶۰۰ دلار به ازای هر تن دی اکسید کربن جذب شده است، می‌تواند رشد آن را در کوتاه مدت محدود کند، اما به گفته طرفدارانش با پیشرفت فناوری، هزینه‌ها کاهش خواهد یافت.

نوآ دیچ، رئیس گروه غیرانتفاعی کربن ۱۸۰، می‌گوید: «اینجاست که دی ای سی خیلی جالب‌تر می‌شود.» او فکر می‌کند که دی ای سی بعد از سال ۲۰۳۰ کارآیی خود را نشان خواهد داد.

حتی جذب و ذخیره کربن با استفاده از فناوری‌های غیرپیشرفته، جاده‌ای پر دست انداز را طی کرده است. چندین کارخانه دفن دی اکسید کربن یا از کار افتاده یا ناتمام مانده‌اند.

هیدروژن

هیدروژن که مدت‌هاست در سوخت موشک استفاده می‌شود، می‌تواند با گاز طبیعی ترکیب شود تا سوختی تمیزتر بسازد و یا در خودروهای الکتریکی پیل سوختی استفاده شود. همچنین می‌توان آن را از آمونیاک برای سوخت کشتی‌ها استخراج کرد.

هیدروژن به اصطلاح پاک از باد، انرژی هسته‌ای و یا خورشیدی گرفته می‌شود زیرا امروزه هیدروژنی که اصطلاحا به آن هیدروژن خاکستری گفته می‌شود از سوخت‌های فسیلی گرفته می‌شود. اما تولید هیدروژن پاک چهار برابر نسبت به هیدروژن خاکستری هزینه دارد.

گزینه دیگر، استفاده از هیدروژن آبی است که با استفاده از نیروگاه‌های گاز طبیعی که کربن را جذب می‌کنند ساخته می‌شود، اما برخی دانشمندان می‌گویند که این فرآیند می‌تواند گاز متان آزاد کند که منجر به تولید هیدروژنی نه چندان پاک‌تر از خود گاز طبیعی شود.

عربستان سعودی، به عنوان بزرگترین صادرکننده نفت جهان، در حال برنامه ریزی برای راه‌اندازی یک نیروگاه تولید هیدروژن پاک در ابر شهر آینده‌نگرانه خود نئوم است. ارزش این نیروگاه ۵ میلیارد دلار است.

نیروگاه‌های زمین‌گرمایی

نیروگاه‌های زمین‌گرمایی حرارت را تا ۷۰۰ درجه فارنهایت (۳۷۰ درجه سانتیگراد) در جایی بسیار پایین‌تر از سطح زمین برای ایجاد بخار و چرخاندن توربین‌های تولید برق بالا می‌برند.

کشورهایی مانند آمریکا، اندونزی، فیلیپین و کنیا در تولید برق زمین‌گرمایی پیشرو هستند. اما این فناوری باید به سرعت و در مقیاس بالا افزایش یابد تا نقش مهمی در ارائه جایگزینی برای سوخت‌های فسیلی ایفا کند.

آمریکا هم‌اکنون می‌تواند ۱۰ درصد از تقاضای کنونی برق خود را از طریق زمین‌گرمایی تولید کند. این رقم از ۰/۴ درصد افزایش یافته است زیرا هزینه‌های بالای اولیه مانع سرمایه گذاری می‌شود. کشورهایی که منابع سوخت فسیلی کمی دارند، از جمله ژاپن و سنگاپور، هدفشان توسعه انرژی زمین‌گرمایی است.

لوران فابیوس، وزیر خارجه سابق فرانسه که در دستیابی به توافق اقلیمی پاریس نقش داشته است، گفت  فضای عمومی از زمان آغاز مذاکرات در ۳۱ اکتبر ( نهم آبان) بهبود یافته  و «اکثر مذاکره کنندگان خواهان دستیابی به یک توافق‌اند.»

اما مذاکره‌کنندگان تا پایان روز شنبه همچنان در تلاش بودند تا مجموعه‌ پیش‌نویس‌هایی از تصمیمات را برای نمایندگان دولت‌های حاضر در نشست تهیه کنند تا در هفته دوم مذاکرات نهایی شوند.

آرچی یانگ، مذاکره‌کننده ارشد بریتانیا روز شنبه گفت: «نمایندگان حاضر در نشست، همانطور که ضرورت ایجاب می‌کند، باید تصمیمات سختی بگیرند.»

تاکنون  چهار موضوع اصلی در مذاکرات نشست اقلیمی گلاسکو مورد بررسی قرار گرفته است.

نتایج اصلی نشست

نشست گلاسکو با یک بیانیه کلی به پایان می‌رسد. این بیانیه به مثابه یک اعلامیه سیاسی است که توافق بین کشورها برای مبارزه با تغییرات اقلیمی را اعلام می‌کند.

انبوهی از برنامه‌هایی که در آغاز مذاکرات سی‌او‌پی ۲۶ در گلاسکو در مورد موضوعاتی از جمله پایان دادن به جنگل زدایی، کاهش انتشار گاز متان، تامین مالی بیشتر برای سرمایه‌گذاری سبز و حذف تدریجی استفاده از زغال سنگ، اعلام شده احتمالا در بیانیه نهایی درج می‌شوند. حتی اگر تنها برخی از کشورها هر یک از این قراردادها را امضا کرده باشند، کشورهای دیگر بعدها تشویق خواهند شد این قراردادها را امضا کنند.

تاکید بر حفظ گرمایش زمین در سطح یا کمتر از ۱/۵ درجه سانتیگراد (۲/۷ درجه فارنهایت) تا پایان قرن، نیز در مذاکرات این نشست، مهم تلقی می‌شود.

تامین مالی برای مبارزه با تغییرات اقلیمی مهم است

کشورهای ثروتمند متعهد شده بودند تا سال ۲۰۲۰ سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار برای کمک به کشورهای فقیر برای مقابله با تغییرات آب و‌هوایی اختصاص دهند. این هدف به نتیجه نرسید و باعث ناامیدی کشورهای در حال توسعه شد.

بازیابی حسن نیت و اعتماد بین کشورهای ثروتمند و فقیر در مورد این موضوع مستلزم تعهد صریح و روشن برای افزایش حمایت‌های مالی از سال ۲۰۲۵ است. پرداختن به این سوال حساس که چه کسی باید برای خسارت‌ها و آسیب‌هایی که ملت‌ها در نتیجه گرمایش زمین با آن مواجه می‌شوند، پرداخت کند نیز مهم است اما  ناظران می‌گویند دستیابی به یک توافق در اینباره ممکن است دور از دسترس باشد.

لوران فابیوس، وزیر خارجه سابق فرانسه گفت: « همه چیز به پول، پول، پول و پول بستگی دارد.»

چه بر سر بازار معاملات کربن می‌آید؟

برای بسیاری از مذاکره‌کنندگان و ناظران در کنفرانس‌های آب‌وهوایی شنیدن عبارت «ماده ۶» از توافق پاریس چندان خوشایند نیست.

بخش مربوط به قوانین بازار کربن به یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های توافقنامه پاریس برای نهایی شدن تبدیل شده است. با این حال شش سال پس از امضای این قرارداد، به نظر می‌رسد کشورها در حال تغییر موضع خود در این زمینه هستند و حالا حتی درباره این موضوع که دو سال پیش مذاکره‌کنندگان در مادرید را عصبانی می‌کرد بحث و گفتگو می‌شود.

ناظران می‌گویند شاید برزیل و هند (برخلاف دیگر کشورها که این امر را بی‌ارزش می‌دانند) مایل باشند از تقاضای خود برای استفاده از اعتبار مصرف کربن بر اساس  توافقات پیشین صرف نظر کنند. هزینه این امر شاید این باشد که کشورهای ثروتمند سهمی از درآمد حاصل از معاملات بازار کربن را به کشورهای فقیر اختصاص دهند تا با تغییرات آب و هوایی سازگار شوند؛ موضوعی که تا کنون خط قرمز آمریکا و اتحادیه اروپا بوده است.

توافق بر سر ماده ۶ بسیار مهم تلقی می‌شود زیرا بسیاری از کشورها و شرکت‌ها قصد دارند تا سال ۲۰۵۰ انتشار گازهای گلخانه ای خود را به «صفر» برسانند. این امر مستلزم این است که هرگونه آلودگی باقی‌مانده، از راه‌‌های قابل اطمینان دیگری مانند جنگل‌‌ها و یا با استفاده از فناوری‌ خنثی شود.

شفافیت و سختگیری در اهداف ملی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای

تأیید پایبندی کشورها به تعهدات خود و اینکه چقدر اهداف آنها با اقدامات واقع‌بینانه مطابقت دارد، دشوار است. به طور مشخص چین از اینکه مجبور باشد داده‌هایی را در قالب‌هایی که کشورهای دیگر تعیین کرده‌اند، ارائه دهد، ابراز نگرانی کرده است. در همین حال، برزیل و روسیه برای ارائه جزئیات بیشتر در زمینه اقدامات کوتاه‌مدتی که برای دستیابی به اهداف بلندمدت خود انجام می‌دهند، مقاومت کرده‌اند.