افشای یک مخفیگاه زیرزمینی علی خامنهای در عمق ۳۵ متری مجهز به اتاق ضد انفجار
ایراناینترنشنال به اطلاعات اختصاصی از یک مخفیگاه زیرزمینی علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، دست یافته که نشان میدهد سپاه پاسداران، مجموعهای مجهز و مخفی در کوچه مفید تهران برای محافظت از جان او ساخته بود که یک اتاق ضد انفجار دارد.
براساس نسخه کامل نقشه این سازه که منبع داخلی در اختیار ایراناینترنشنال قرار داده و یک منبع امنیتی آن را تایید کرده، سپاه پاسداران در یک بازه زمانی ده ساله، مجموعهای زیرزمینی موسوم به «حبیب ابراهیمی» را کنار بیت خامنهای ساخته است. حبیب ابراهیمی راننده پیشین خامنهای بود که پیش از آغاز این پروژه فوت شد.
مخفیگاه مورد نظر، روبهروی کوچه مفید بین خیابان خوش زبان و انستیتو پاستور واقع شده و خودروها از کوچه مفید وارد مجموعه میشوند و به عمق ۳۰ متری میروند.
مخفیگاه «حبیب ابراهیمی» با یک تونل ۲۷ متری به خروجیها متصل میشود که یکیشان در شرق به پارکینگ جامی در خیابان ولیعصر، و دیگری به خیابان پاستور غربی میرسد.
سه خروجی هم در خیابان جنگ قرار گرفته است، یکی روبهروی خیابان ۲۹ فروردین، و یکی در ساختمانی موسوم به ولایت ۲. تونل دیگری از عمق ۱۲ متری مخفیگاه به پارکینگ ۱۲ فروردین در تقاطع خیابان جمهوری میرسد.
ایراناینترنشنال به تصویر خروجی به تونل پناهگاه در عمق ۳۰ متری در زمان ساخت دست یافته است. در تصویری دیگر، مجموعهای ۵ طبقه از دفاتر فرماندهان و مدیران «بیت رهبری» در حال ساخت دیده میشود که از عمق ۳۰ متری تا ۱۵ متری زمین ادامه پیدا کرده است.
ایراناینترنشنال به اطلاعات اختصاصی از یک مخفیگاه زیرزمینی علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، دست یافته است که نشان میدهد سپاه پاسداران، مجموعهای مجهز و مخفی در کوچه مفید تهران برای محافظت از جان او ساخته بود. این مجموعه یک اتاق ضد انفجار دارد.
براساس نسخه کامل نقشه این سازه که منبع آگاه داخلی در اختیار ایراناینترنشنال قرار داده و یک منبع امنیتی آن را تایید کرده است، سپاه پاسداران طی ۱۰ سال مجموعهای زیرزمینی موسوم به «حبیب ابراهیمی» را کنار بیت خامنهای ساخته بود. حبیب ابراهیمی راننده پیشین خامنهای بود که پیش از آغاز این پروژه درگذشت.
مخفیگاه مورد نظر، روبهروی کوچه مفید بین خیابان خوشزبان و انستیتو پاستور واقع شده است، یک دروازه ورودی برای عبور خودرو از کوچه مفید دارد و ماشینها از طریق این دروازه میتوانند به مخفیگاه در عمق ۳۰ متری برسند.
مخفیگاه «حبیب ابراهیمی» با یک تونل ۲۷ متری به خروجیها متصل میشود. یکی از آنها در شرق به پارکینگ جامی در خیابان ولیعصر و دیگری به خیابان پاستور غربی میرسد.
سه خروجی این مجموعه در خیابان جنگ قرار دارد؛ یکی روبهروی خیابان ۲۹ فروردین، یکی در ساختمانی موسوم به ولایت ۲ و یک تونل دیگر که از عمق ۱۲ متری مخفیگاه به پارکینگ ۱۲ فروردین در تقاطع خیابان جمهوری میرسد.
ایراناینترنشنال تصویر خروجی به تونل پناهگاه در عمق ۳۰ متری در زمان ساخت را مشاهده کرده است. در تصویری دیگر که ایراناینترنشنال نسخهای از آن را مشاهده و بررسی کرده است، مجموعهای پنج طبقه از دفترهای فرماندهان و مدیران «بیت رهبری» در حال ساخت دیده میشود که عمق ۳۰ متری تا ۱۵ متری زمین قرار دارند.
بهگفته منابع آگاه که به دلیل حساسیت موضوع، به شرط محفوظ ماندن نامشان با ایراناینترنشنال گفتوگو کردند، برای مجموعه حبیب ابراهیمی یک پوشش امنیتی ایجاد شده بود، روی زمین یک مرکز ورزشی قرار داشت اما زیر آن، در عمق ۱۵ متری، پارکینگی سه طبقه و چند سالن تیراندازی ساخته شده بود.
مجموعه مخفیگاه، شامل دو پناهگاه در تراز منفی ۳۰ و منفی ۳۵ متر است. طبق نقشه این سازه، در یکی از این پناهگاهها یک اتاق ضدانفجار ساخته شده بود که در مواقع خطر خامنهای به آنجا منتقل میشد تا از اصابت موشک در امان بماند.
حسن اکبری و علی خامنهای
ساخت مخفیگاه حبیب ابراهیمی با تایید شخص علی خامنهای در سال ۱۳۸۸ آغاز شد و تامین مالی آن را قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاء سپاه پاسداران برعهده گرفت. مسئولیت طرح با معاونت مهندسی این نهاد بود که در آن زمان فرماندهی آن را «سردار علی مسجدیان» بر عهده داشت. مجری طرح نیز موسسه ویژه «شهید رجایی»، یکی از زیرمجموعههای قرارگاه خاتم، اجرا کرد.
فرماندهی این موسسه «سردار حسین اکبری» بر عهده داشت. برادر او، «سردار حسن اکبری»، که بر اجرای پروژه نظارت داشت، از اعضای سرتیم محافظان خامنهای و همزمان مسئول «سپاه حفاظت ولی امر» هم بود. اکبری با عنوان شغلی محافظ تماس، نزدیکترین فرد به علی خامنهای بود و در بسیاری از گردهماییها و بازدیدها در کنار او دیده میشد.
حسین اکبری
خبرگزاری فارس وابسته به سپاه پاسداران اعلام کرد که حسن اکبری، ۱۰ اردیبهشت سال ۱۳۹۵، حین ماموریت آموزشی و تمرینی به دلیل نقص فنی سلاح بهطور تصادفی کشته شد، اما یک منبع امنیتی به ایراناینترنشنال گفت او در نزاع درونی بیت حذف شده بود.
مخفیگاه حبیب ابراهیمی یکی از اهداف اسرائیل در حمله ۱۵ اسفندماه ۱۴۰۴ به مجموعه بیت رهبر جمهوری اسلامی بود اما تصاویر ماهوارهای نشان نمیدهد که این مجموعه تخریب شده باشد.
پیشتر، مصطفی پورمحمدی، وزیر پیشین کشور و معاون سابق وزارت اطلاعات گفته بود علی خامنهای پناهگاه زیرزمینی نداشت. عزتالله ضرغامی، وزیر پیشین گردشگری و رییس سابق صداوسیمای جمهوری اسلامی، هم گفته بود علی خامنهای با ساخت پناهگاه زیرزمینی برای خود مخالفت کرده بود.
علی خامنهای، صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، در نخستین لحظات آغاز جنگ ایران، در حمله هدفمند اسرائیل به اقامتگاهش در خیابان پاستور کشته شد. او در جلسه اعضای شورای دفاع شرکت کرده بود.
روزنامه فایننشالتایمز ۱۱ اسفند در گزارشی نوشت اسرائیل با هک دوربینهای ترافیکی و دکلهای مخابراتی اطراف خیابان پاستور، از برگزاری جلسه خامنهای و فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی در لحظه حمله باخبر شده بود.
سخنگوی شرکت هواپیمایی لوفتهانزا به ایراناینترنشنال گفت که این شرکت تمامی پروازهای خود به مقصد و از مبدا تهران را تا پایان روز ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ / ۲ آبان ۱۴۰۵ به حالت تعلیق درآوردهاند.
او درباره خبر رسانههای حکومتی درباره از سرگیری پروازهای این شرکت به ایران گفت: «ما تایید میکنیم که اخیرا نشستی با نمایندگان محلی برگزار شده است. چنین دیدارها و تبادلنظرهایی امری معمول بوده و بخشی از روند مستمر ما برای ارزیابی شرایط عملیاتی و الزامات مقرراتی محسوب میشود.»
سخنگوی لوفتهانزا تصریح کرد: «هرگونه تصمیم درباره ازسرگیری پروازها به ایران منوط به انجام یک ارزیابی جامع امنیتی و همچنین بررسی مستمر شرایط عملیاتی خواهد بود. ایمنی و امنیت مسافران و خدمه پروازی ما همچنان بالاترین اولویت ما است.»
شامگاه ۱۴ اسفند ۱۴۰۴، ساختمانی بزرگ در اقامتگاه مسافری زیباشهر شیراز هدف موشک قرار گرفت و کاملا ویران شد؛ جایی که شماری از نیروهای سپاه از جمله نیروی هوافضایش، پنهان شده بودند. موج دوم این حمله، موجب کشتهشدن ۹ غیرنظامی از جمله کارکنان پایگاه اورژانس ۱۱۵ مجاور این اقامتگاه شد.
بررسی تصاویر محل، دادههای منبعباز، گزارشهای رسانههای داخلی، ارزیابی یک مقام پیشین هدفگیری در نیروی هوایی آمریکا و روایتهای شاهدان نشان میدهد آنچه در حمله به زیباشهر رخ داد، نه خطای ساده مهمات، بلکه هدفگرفتن ساختمانی مشخص در اقامتگاه اضطراری مسافری بود؛ ساختمانی که بر اساس شواهد موجود، محل پنهانشدن نیروهای سپاهی بود که از ترس بمباران مراکز نظامی، آنجا مخفی شده بودند.
اما همین هدف، در دل یک مجموعه با کاربری غیرنظامی، اقامتی، تفریحی و امدادی قرار داشت: اقامتگاه اضطراری مسافران زیباشهر، در کنار پایگاه اورژانس ۱۱۵، در مجاورت خانههای مسکونی و در فاصله کوتاهی از ساختمانهایی با کاربری خدماتی و عمومی.
نتیجه، پروندهای است که در آن دو مسئولیت همزمان دیده میشود: جمهوری اسلامی، بهدلیل پنهانکردن نیروهای نظامی در یک محل غیرنظامی؛ و حملهکننده، بهدلیل حمله به هدفی در کنار مرکز اورژانس و میان محوطهای که ماهیت غیرنظامی آن از پیش قابل شناسایی بود.
شامگاه ۱۴ اسفند ۱۴۰۴، ساختمانی بزرگ در اقامتگاه مسافری زیباشهر شیراز هدف موشک قرار گرفت و کاملا ویران شد؛ جایی که شماری از نیروهای سپاه از جمله نیروی هوافضایش، پنهان شده بودند. موج دوم این حمله، موجب کشتهشدن ۹ غیرنظامی از جمله کارکنان پایگاه اورژانس ۱۱۵ مجاور این اقامتگاه شد.
بررسی تصاویر محل، دادههای منبعباز، گزارشهای رسانههای داخلی، ارزیابی یک مقام پیشین هدفگیری در نیروی هوایی آمریکا و روایتهای شاهدان نشان میدهد آنچه در حمله به زیباشهر رخ داد، نه خطای ساده مهمات، بلکه هدفگرفتن ساختمانی مشخص در اقامتگاه اضطراری مسافری بود؛ ساختمانی که بر اساس شواهد موجود، محل پنهانشدن نیروهای سپاهی بود که از ترس بمباران مراکز نظامی، آنجا مخفی شده بودند.
اما همین هدف، در دل یک مجموعه با کاربری غیرنظامی، اقامتی، تفریحی و امدادی قرار داشت: اقامتگاه اضطراری مسافران زیباشهر، در کنار پایگاه اورژانس ۱۱۵، در مجاورت خانههای مسکونی و در فاصله کوتاهی از ساختمانهایی با کاربری خدماتی و عمومی.
نتیجه، پروندهای است که در آن دو مسئولیت همزمان دیده میشود: جمهوری اسلامی، بهدلیل پنهانکردن نیروهای نظامی در یک محل غیرنظامی؛ و حملهکننده، بهدلیل حمله به هدفی در کنار مرکز اورژانس و میان محوطهای که ماهیت غیرنظامی آن از پیش قابل شناسایی بود.
شب ۱۴ اسفند؛ ساختمانها فروریختند
ساعت حدود ۸:۲۰ شامگاه، صدای موشک و سپس انفجاری مهیب آرامش زیباشهر شیراز را برهم زد. شماری از ساکنان خیابان سروناز دوم، هراسان از خانهها بیرون آمدند؛ لحظاتی بعد، صدای موشکی دیگر آمد و انفجار دوم رُخ داد. چند نفر از همان مردمی که از خانههایشان بیرون آمده بودند، جانشان را از دست دادند.
فردای حمله، استانداری فارس اعلام کرد ۲۰ نفر کشته و ۳۰ نفر زخمی شدهاند. اما در مراسم رسمی یادبود کشتهشدگان، که در مسجد امام محمدباقر زیباشهر برگزار شد، تنها نام و عکس ۱۶ نفر منتشر شد: هفت تن از آنان نیروهای کادر سپاه و بسیج بودند و ۹ غیرنظامی؛ دو تکنیسین اورژانس، یک کادر مرکز بهداشت، چهار کارمند و پیمانکار شهرداری و یک کاسب محلی.
ساختمان اورژانس ۱۱۵ زیباشهر، یک ساختمان مجاور آن و ساختمان بزرگتری در شرق آنها، که بخشی از اقامتگاه اضطراری مسافری شهرداری شیراز بود، کاملا ویران شدند. شماری از ساختمانهای مسکونی روبهروی مرکز اورژانس هم آسیب دیدند.
علاوه بر اینها، آمبولانس اورژانس و چند خودروی دیگر هم منهدم شد و ترکشهای انفجار، به بدنه تعدادی از خودروهای پارکشده خسارت زد. در تصاویر منتشرشده از روز بعد، بقایای یک آمبولانس سوخته و پوشیده از خاکستر در میان ویرانهها دیده میشود؛ نشانهای روشن از کاربری امدادی نقطهای که هدف قرار گرفت یا در شعاع انفجار نابود شد.
ساختمان بزرگ، مخفیگاه نیروهای سپاه بود
ساختمان بزرگ ویرانشده در اقامتگاه مسافری زیباشهر، صرفا یک ساختمان مسافری خالی یا یک سازه ناشناس نبود. شواهد موجود نشان میدهد این ساختمان، شب حمله محل استقرار شماری از نیروهای سپاه و نیروهای مرتبط با آن بود.
خبرگزاری دانشجو، وابسته به بسیج دانشجویی، که پس از حمله گزارشی ویدیویی از محل منتشر کرد، نوشت موشکها به «ساختمانهای خوابگاه و بخشهای اداری» اقامتگاه اصابت کردند، آتشسوزی گستردهای رخ داد و «شماری از نیروهای نظامی کشته و شماری دیگر مجروح شدند». همین گزارش، اقامت نیروهای نظامی در این اقامتگاه غیرنظامی را به «دورههای آموزشی برای حفاظت از مرزها» نسبت داد.
اما این توضیح با شواهد محل نمیخواند. دادههای منبعباز، از جمله نقشه گوگل و اپلیکیشن ایرانی «نشان»، این محل را بهعنوان اقامتگاه اضطراری فاقد امکانات آموزشی نشان میدهند. تصاویر و ویدیوهای راستیآزماییشده از محل نیز تابلوی همین اقامتگاه را در ورودی آن نشان میدهد.
در منابع در دسترس، نشانهای وجود ندارد که این اقامتگاه در سالهای گذشته کاربری نظامی داشته باشد. شواهد موجود آن را مجموعهای شناختهشده با کاربری غیرنظامی، اقامتی، تفریحی و امدادی نشان میدهد، نه یک مرکز آموزشی یا نظامی.
از سوی دیگر، اگر مساله این نیروها واقعا «آموزش برای حفاظت از مرزها» بود، مجتمع بزرگ دانشکده علوم و فنون زرهی نیروی زمینی سپاه، با امکانات آموزشی و نظامی، کمتر از ۲۰۰ متر آنسوتر قرار داشت؛ مجتمعی که کار آن روی کاغذ، همان آموزش و آمادهسازی نیروهای زمینی است. به این ترتیب، ادعای آموزش نظامی در یک اقامتگاه مسافری فاقد امکانات در ۲۰۰ متری یک پادگان تجهیزشده برای آموزش، بیپایه به نظر میرسد.
در روزهای آغازین جنگ و همزمان با حملات هوایی گسترده آمریکا و اسرائیل به مراکز نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی، گزارشهای متعددی از انتقال نیروها، خودروها و تجهیزات نظامی و انتظامی به اماکن غیرنظامی منتشر شد.
بر اساس این گزارشها، در شهرهای مختلف ایران، این نیروها در تلاش برای حفظ جان خود در مکانهای غیرنظامی و فضاهای عمومی نظیر مدارس، دانشگاهها، مساجد، بیمارستانها، پارکها و اقامتگاههای خصوصی مستقر شدند.
زنجیره شواهد به نتیجهای روشن میرسد: در زیباشهر شیراز هم، نیروهای سپاه برای در امان ماندن از حملات، از مجتمع نظامی مجاور به اقامتگاه غیرنظامی منتقل شده بودند. حمله هوایی نیز به جای پادگان تخلیهشده سپاه در آن سوی بزرگراه، محل استقرار این نیروها در همین اقامتگاه را هدف گرفت.
چرا مجتمع سپاه هدف گرفته نشد؟
تصاویر ماهوارهای و اطلاعات منبع باز، وجود دانشگاه و پادگان بزرگ نیروی زمینی سپاه در آن سوی زیباشهر را تائید می کند، دادههای اوپناستریتمپ، این محدوده را همچنین به لشکر ۱۹ فجر سپاه و واحدی از نیروی هوافضای سپاه در شیراز پیوند میدهد. ادعایی که کشتهشدن یکی از افسران لشکر ۱۹ فجر در همین حمله، احتمال درستی آن را بالا میبرد. با این حال، در تصاویر پس از حمله نشانهای از تخریب این مجتمع دیده نمیشود.
وست برایانت، رییس پیشین تیم هدفگیری ویژه نیروی هوایی آمریکا و مسئول سابق ارزیابی آسیب غیرنظامی در پنتاگون، پس از بررسی شواهد تصویری، با اشاره به اینکه در مجموع، نزدیک به ۱۳۵۰ کیلوگرم بمب در این حمله به کار رفته است، به نیولاینز گفت به ساختمان بزرگتر شرقی، مهماتی در حد یک بمب ۹۰۰ کیلویی، و به دو سازه غربی، از جمله پایگاه اورژانس، مهماتی در حد بمبهای ۲۲۰ کیلویی اصابت کرده است.
به باور این کارشناس، با مهمات دقیق امروزی، خطای ۲۰۰ متری تا آن سوی بزرگراه، آن هم نه در یک اصابت بلکه در چند اصابت جداگانه، بسیار نامحتمل است. اگر سه مهمات جداگانه به سه سازه مشخص در محوطه اقامتگاه اصابت کرده باشند، فرضیه «خطای ساده» یا «انحراف اتفاقی» ضعیف میشود.
این یعنی هدف حمله، با احتمال بسیار بالا، خود اقامتگاه مسافری زیباشهر یا دستکم ساختمانهایی درون آن بود؛ جایی که نیروهای سپاه در آن مستقر شده بودند. مجتمع اصلی سپاه آن سوی بزرگراه سالم ماند، چون هدف این حمله نبود.
عامل حمله چه کسی بود؟
حمله همزمان آمریکا و اسرائیل به ایران، ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد. در جریان جنگ مشخص شد که بازیگران منطقهای نیز وارد عملیات نظامی علیه ایران شدهاند و با هماهنگی آمریکا و اسرائیل به اهدافی عمدتا نفتی در ایران حمله کردند. والاستریت ژورنال و بعدتر رویترز، از رسانههایی بودند که گزارشهایی از این حملات منتشر کردند.
اما تا این لحظه هیچ کدام از طرفین درگیری مسئولیت حمله به زیباشهر را نپذیرفته است. یک مقام آمریکایی در پاسخ به پرسش ایراناینترنشنال درباره نقش آمریکا در این حمله گفت «ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) پیشتر ادعای نقش آمریکا در این حمله را بررسی کرده اما هیچ شواهدی در تایید دخالت نیروهای آمریکایی در آن نیافته است.»
وزارت دفاع اسرائیل و ارتش این کشور و همچنین وزارت دفاع و ستاد کل نیروهای مسلح ایران به پرسشهای ایراناینترنشنال درباره این حمله پاسخی ندادند.
با این حال، الگوی عملیاتی جنگ، مهمترین قرینه برای تشخیص عامل حمله است. بر اساس تحلیل موسسهی بینالمللی مطالعات راهبردی، در روزهای نخستین جنگ، نیروی هوادریای آمریکا پایگاهها و سکوهای پرتاب موشک را در جنوب و مرکز ایران هدف میگرفت، در حالی که اسرائیل و هواپیماهای مستقر در اردن بر شمال و غرب کشور تمرکز داشتند.
بر پایه این الگو، شیراز، در جنوب ایران در حوزهی مسئولیت عملیاتی آمریکا قرار میگرفت. ماهیت حمله نیز با این تصویر همخوان است: حمله با مهمات سنگین هوایی و بمبهای هدایتشونده انجام شده که با شیوهی عملیات هوایی-دریایی آمریکا در جنوب ایران سازگار است.
شمار نظامیان کشتهشده چقدر بود؟
حکومت تنها نام هفت نیروی سپاه و بسیج را در کنار ۹ قربانی غیرنظامی منتشر کرده است. اما این عدد لزوما همه تلفات نظامی حمله را نشان نمیدهد.
آنچنانکه گفته شد به ساختمان بزرگ اقامتگاه مسافری بمبی ۹۰۰ کیلوگرمی اصابت کرده و ویدیوها نشان میدهد که این ساختمان ویران و به تلی از خاکستر بدل شده است. با توجه به اینکه دو ساختمان دیگر مورد هدف، اورژانس و ساختمان اداری اقامتگاه مسافری بود، میتوان گفت که همین ساختمان بزرگ، یکی از محلهای استقرار و خوابگاه نیروهای نظامی بوده که خبرگزاری دانشجو گزارش داده است.
چه تعداد نظامی در آن ساختمان حضور داشتند؟ احتمال دارد همه یا بخشی از نیروهای سپاه پادگان مجاور زیباشهر، از جمله افسران دانشکده نیروی زمینی سپاه که از نقاط مختلف کشور هستند، در ساختمانهای اقامتگاه مسافری از جمله ساختمان بزرگ منهدمشده مستقر شده باشند.
با این حال هرچند مشخص نیست چه تعداد از این نیروها در این ساختمان جا داده شده بودند و حکومت هم فهرست کامل کشتههای نظامی این حمله را منتشر نکرده، اما میتوان انتظار داشت با توجه به بزرگی این ساختمان و ویرانی کامل آن، شمار کشتههای نظامی حمله بیش از هفت نیروی بومی باشد که در مسجد زیباشهر از خانوادههای آنان تقدیر شده است.
اورژانس چگونه وارد خط آتش شد؟
حضور نظامیان در اقامتگاه مسافری، ماهیت غیرنظامی کل محوطه را از بین نمیبرد. محل هدف، در کنار پایگاه اورژانس ۱۱۵ بود؛ ساختمانی درمانی که سالها در همان نقطه فعال بود و در نقشهها و تصاویر عمومی قابل شناسایی بود. در همان محدوده، تابلوی اقامتگاه اضطراری، ساختمانهای خدماتی، آمبولانس، خودروهای غیرنظامی و ساختمانهای مسکونی دیده میشدند.
بنابراین حتی اگر یکی از ساختمانهای اقامتگاه، بهدلیل حضور نظامیان، هدف نظامی تلقی شده باشد، پایگاه اورژانس ۱۱۵ در ۳۶ متری آن، و خانههای اطراف همچنان تحت حمایت حقوق بشردوستانه بودند.
در تحلیل نظامی، محدوده خطر بر اساس شعاع انفجار، موج انفجار، ترکش و احتمال خطای برخورد محاسبه میشود، نه فقط بر اساس فاصله روی نقشه. وقتی نیروهای نظامی در یک اقامتگاه غیرنظامی، در چند قدمی یک مرکز اورژانس و در دل یک محله مسکونی مستقر میشوند، مردم و تاسیسات غیرنظامی در معرض خطر مستقیم هر حمله احتمالی قرار میگیرند.
از طرف دیگر، همین واقعیت، مسئولیت مهاجم را هم سنگین میکند. اگر هدف، ساختمانی در یک محوطه غیرنظامی و کنار مرکز اورژانس بوده، مهاجم باید نشان دهد چه اقداماتی برای کاهش آسیب به غیرنظامیان انجام داده است: انتخاب زمان حمله، زاویه حمله، نوع مهمات، هشدار احتمالی و ارزیابی شعاع تخریب و ترکش.
مسئولیت جمهوری اسلامی
جمهوری اسلامی در این پرونده دستکم از یک جهت مسئول است: انتقال و استقرار نیروهای نظامی در یک اقامتگاه غیرنظامی، کنار مرکز اورژانس و در دل منطقه مسکونی. همان زنجیره شواهدی که نشان میدهد ساختمان بزرگ اقامتگاه محل حضور نیروهای سپاه بود، همزمان نشان میدهد حکومت با جابهجا کردن نیروهایش از فضای نظامی به یک محل اقامتی و امدادی، خطر جنگ را به میان مردم منتقل کرده است.
حقوق بینالملل بشردوستانه، طرفهای درگیر را موظف میکند تا حد امکان از قرار دادن اهداف نظامی در نزدیکی مناطق پرجمعیت خودداری کنند و غیرنظامیان را از مجاورت اهداف نظامی دور نگه دارند. پنهانکردن نیروهای سپاه در اقامتگاه مسافری، آن هم در چند قدمی پایگاه اورژانس و خانههای مردم، خلاف این اصل است.
این کار، غیرنظامیان را به سپری ناخواسته برای نظامیان بدل کرد. لازم نیست حتما ثابت شود جمهوری اسلامی عامدانه قصد استفاده از مردم بهعنوان «سپر انسانی» داشته است؛ حتی اگر هدف، صرفا حفظ جان نیروهای نظامی بوده باشد، نتیجه آن به خطر انداختن جان مردم عادی بود.
زیباشهر نشان میدهد سیاست پناهدادن نیروهای نظامی در اماکن غیرنظامی چه پیامدی دارد: جنگ از پادگان به کمپ مسافری، مرکز اورژانس و خانههای مردم منتقل میشود.
مسئولیت مهاجم
مسئولیت جمهوری اسلامی، مسئولیت مهاجم را از میان نمیبرد. حتی اگر اقامتگاه بهدلیل حضور یا استفاده نیروهای نظامی هدفی نظامی تلقی شده باشد، مهاجم همچنان موظف بوده میان هدف نظامی و غیرنظامیان تمایز بگذارد، همه احتیاطهای ممکن را برای کاهش آسیب به کار گیرد و از حملهای نامتناسب با مزیت نظامی مستقیم و مشخص خودداری کند.
در این حمله، علاوه بر ساختمان محل استقرار نیروها، پایگاه اورژانس، خانههای مسکونی و خودروهای غیرنظامیان نیز آسیب دیدند یا از بین رفتند. همین موضوع، روش حمله، نوع مهمات و زمانبندی آن را از منظر اصول تمایز، احتیاط و تناسب محل پرسش میکند.
پایگاه اورژانس ۱۱۵ یک واحد درمانی بود و حضور نظامیان در ساختمانی مجاور، حمایت ویژه از آن را از بین نمیبرد. این حمایت تنها زمانی که واحد درمانی، خارج از کارکرد غیرنظامی خود، برای اقدام زیانبار علیه دشمن استفاده شود، پس از اخطار و مهلت معقول از آن ساقط میشود. هیچ نشانهای از چنین وضعیتی در دست نیست. همچنین حضور نیروهای نظامی در یک مکان غیرنظامی، کل محوطه، ساختمانهای مجاور یا واحد درمانی نزدیک آن را خودبهخود به هدف مشروع تبدیل نمیکند.
بر پایهی اصل تمایز، هدف قراردادن چند نقطهی مجزا در یک محوطهی غیرنظامی، از جمله مرکز اورژانس مجاور خوابگاه موقت نیروها، پرسش جدی دربارهی محدودماندن حمله به اهداف نظامی ایجاد میکند.
بر پایهی اصل احتیاط، استفاده از مهمات سنگین ۹۰۰ و ۲۲۰ کیلویی در چند متری یک مرکز اورژانس و خانههای مسکونی، آن هم در محلی که در نقشههای عمومی و تصاویر منبعباز قابل شناسایی بود، انتخاب روش، زاویه و نوع مهمات را زیر سوال میبرد.
بر پایهی اصل تناسب، ما نمیدانیم دقیقا چند نیروی سپاه و بسیج کشته شدهاند، نقش عملیاتی آنان چه بوده و مهاجم در زمان حمله چه مزیت نظامی مشخص و مستقیمی را انتظار داشته است. اما میدانیم دستکم ۹ غیرنظامی جان باختهاند. اگر مزیت نظامی مورد انتظار محدود بوده باشد، این تلفات غیرنظامی بهروشنی پرسش تناسب را پیش میکشد؛ و حتی اگر مزیت نظامی بیشتری مورد انتظار بوده باشد، نقض احتمالی اصول تمایز و احتیاط و حمایت از واحد درمانی همچنان به قوت خود باقی است.
سرانجام، اگر حملهی دوم، چنانکه شاهدان گفتهاند، پس از حضور مردم و امدادگران رخ داده باشد، مسئولیت مهاجم سنگینتر میشود؛ هدفگیری یا بیاعتنایی به حضور امدادگران، یکی از روشنترین موارد نقض حمایت از غیرنظامیان، امدادگران و ماموریت درمانی است.
پروندهای با دو مسئول
زیباشهر پروندهای ساده با یک روایت تکخطی نیست. ساختمان بزرگ اقامتگاه، بنا بر شواهد موجود، محل پنهانشدن نیروهای سپاه بود و به همین دلیل هدف قرار گرفت. اما همین ساختمان در دل محوطهای غیرنظامی قرار داشت.
جمهوری اسلامی، با انتقال نیروهایش به این محل، جان غیرنظامیان را به خطر انداخت. مهاجم هم با حمله به هدفی در کنار اورژانس و میان یک محوطه شناختهشده غیرنظامی، باید پاسخ دهد که چه احتیاطهایی برای جلوگیری از مرگ مردم و تخریب مرکز درمانی بهکار گرفت.
هنوز پرسشهای مهمی بیپاسخ مانده است: شمار دقیق نظامیان کشتهشده چقدر بود؟ آیا ساختمان بزرگ اقامتگاه پیش از حمله بهعنوان محل استقرار نظامیان شناسایی شده بود؟ آیا پایگاه اورژانس و آمبولانسها در دادههای پیش از حمله دیده شده بودند؟
اما هم اکنون هم یک واقعیت روشن است: جنگ در زیباشهر از پادگان بیرون آمد و به اقامتگاه مسافری، مرکز اورژانس و خانههای مردم رسید. نظامیانی که برای در امان ماندن در میان غیرنظامیان پنهان شده بودند، هدف قرار گرفتند؛ اما هزینه آن را کادر درمانی و مردمی هم پرداختند که تنها گناهشان همسایگی با همان پنهانگاه بود.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه آمریکا در گفتوگویی با مرضیه حسینی، خبرنگار ایراناینترنشنال، درباره توافق میان دولت دونالد ترامپ و ایران ابراز تردید کرد و نسبت به پیامدهای آن هشدار داد.
او در پاسخ به پرسشی درباره این توافق گفت: «تاریخ نشان داده است که ارسال میلیاردها دلار به افراطگرایان تئوکراتی که میخواهند ما را به قتل برسانند، ایده بسیار بدی است. بنابراین امیدوارم چنین کاری انجام نشود.»
کروز همچنین در واکنش به احتمال دستیابی به توافق نهایی در بازه ۶۰ روزه اظهار داشت: «من کاملا انتظار دارم که ایرانیها در پایان این ۶۰روز، باز هم موضوع را به تعویق بیندازند و زمان بیشتری بخرند.»
او در ادامه با انتقاد از رفتار جمهوری اسلامی افزود: «ایرانیها طی سالها نشان دادهاند که آیتالله و ملاها قابل اعتماد نیستند. آنها بهطور فعال در حال دروغ گفتن هستند و هر پولی که در اختیارشان قرار گیرد، برای تأمین مالی تروریسم استفاده خواهد شد. و صرفنظر از هر وعدهای که بدهند، آیتالله همچنان به دنبال دستیابی به سلاح هستهای است، زیرا میخواهد بتواند از آن علیه ایالات متحده استفاده کند. و این یک تهدید بسیار جدی برای آمریکا است.»
