در کانون بسته تحریمی تازه آمریکا علیه جمهوری اسلامی، «شرکتهای راهبر» قرار دارند. شبکهای از واسطههای مالی که با ایجاد شرکتهای صوری در خارج، مسیر دسترسی پنهان بانکهای ایرانی را به نظام مالی جهانی، برقرار میکنند.
این ساختار پیچیده، با هدایت پرداختهای تجاری و ارزی، نقش محوری در انتقال منابع، تسویه معاملات تحریمی و پشتیبانی مالی از نهادهای وابسته به حکومت ایران ایفا میکند.
وزارت خزانهداری آمریکا هشتم اردیبهشت با انتشار بیانیهای، از تحریم ۳۵ فرد و نهاد مرتبط با «شبکه بانکداری سایه» جمهوری اسلامی در چارچوب کارزار «خشم حماسی» خبر داد.
بر اساس این بیانیه، این شبکه با تسهیل جابهجایی دهها میلیارد دلار، به دور زدن تحریمها و تامین مالی «فعالیتهای تروریستی» مورد حمایت حکومت ایران کمک میکند.
وزارت خزانهداری آمریکا افزود نیروهای مسلح جمهوری اسلامی از جمله سپاه پاسداران با استفاده از این شبکه، به نظام مالی بینالمللی دسترسی پیدا میکنند.
این سازوکار امکان دریافت درآمد حاصل از فروش غیرقانونی نفت، تامین قطعات حساس مورد نیاز برای برنامههای موشکی و تسلیحاتی جمهوری اسلامی و انتقال منابع مالی به نیروهای نیابتی را فراهم میسازد.
در روزهای اخیر، آمریکا فشارهای خود را بر اقتصاد ایران تشدید کرده و افزون بر محاصره بنادر جنوبی کشور، بستههای تحریمی گوناگونی را علیه جمهوری اسلامی به اجرا درآورده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، هشتم اردیبهشت اعلام کرد جمهوری اسلامی اطلاع داده در «وضعیت فروپاشی» قرار دارد و خواهان رفع محاصره تنگه هرمز است.
با این حال، روزنامه والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد ترامپ به دستیاران خود دستور داده است برای محاصره دریایی طولانیمدت جمهوری اسلامی آماده شوند.
هشدار وزیر خزانهداری آمریکا به موسسات مالی
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در همین رابطه گفت: «سامانه بانکداری سایه ایران نقش یک شریان مالی حیاتی را برای نیروهای مسلح این کشور ایفا میکند و زمینهساز اقداماتی است که تجارت جهانی را مختل میکند و به گسترش خشونت در خاورمیانه دامن میزند.»
او ادامه داد منابع مالی غیرقانونی که از طریق این سازوکار منتقل میشود، «پشتوانه عملیات تروریستی مستمر» جمهوری اسلامی است و تهدیدی مستقیم علیه شهروندان ایالات متحده، متحدان منطقهای و اقتصاد جهانی به شمار میرود.
بسنت به نهادهای مالی هشدار داد «هر موسسهای که در تسهیل فعالیت این شبکهها نقش داشته باشد یا با آنها همکاری کند، با پیامدهای سنگین روبهرو خواهد شد».
او هفتم اردیبهشت نیز اعلام کرده بود انجام هرگونه همکاری یا فعالیت تجاری با خطوط هوایی تحریمشده ایران، اشخاص و شرکتها را در معرض اعمال تحریمهای ایالات متحده قرار میدهد.
راهبرها و شبکه شرکتهای صوری
وزارت خزانهداری آمریکا در ادامه بیانیه خود اعلام کرد بانکهای جمهوری اسلامی که از نظام مالی بینالمللی کنار گذاشته شدهاند، برای انجام تراکنشهای مربوط به واردات و صادرات به شرکتهای خصوصی موسوم به «راهبر» متکی هستند. شبکهای که با ایجاد هزاران شرکت صوری در خارج از کشور، پرداختها را مدیریت میکند.
بر اساس این بیانیه، راهبرها از حسابهای بانکی این شرکتهای صوری در بانکهای خارجی، بهویژه در مراکز مهم مالی، بهره میبرند تا زمینه را برای دسترسی غیرقانونی بانکهای تحریمشده ایرانی به شبکه مالی جهانی فراهم آورند.
راهبرها همچنین با صرافیهای ایرانی و مجموعهای از شرکتهای پوششی در کشورهای مختلف هماهنگی نزدیک دارند تا پرداختهای مرتبط با امور تجاری تحت تحریم جمهوری اسلامی را تسهیل کنند؛ از جمله معاملاتی که به نمایندگی از سپاه پاسداران، ستاد کل نیروهای مسلح، شرکت ملی نفت ایران و دیگر نهادهای تحریمی انجام میگیرد.
در بیانیه وزارت خزانهداری نام شرکتهای راهبر هشت بانک ملی، ملت، شهر، سپه، سینا، اقتصاد نوین، پارسیان و گردشگری و هویت مدیران آنها ذکر شده است.
از جمله این شرکتهای راهبر میتوان به کارمانیا تجارت عصر کیش، نقش سیمرغ سهند، خاور تجارت آرکا کیش، فاراب سروش آفاق قشم، تجارت سریر افروز کیش و ستاره تابان کیش اشاره کرد.
در معاملات چهارشنبه ۹ اردیبهشت، نرخ دلار در بازار آزاد ایران از مرز ۱۸۰ هزار تومان عبور کرد؛ رقمی که نسبت به روز پیش از آن نزدیک به هشت درصد افزایش نشان میدهد.
یورو و پوند نیز روندی صعودی داشتند و به ترتیب از ۲۱۱ هزار تومان و ۲۴۴ هزار تومان، فراتر رفتند.
در بازار طلا، قیمت سکه طرح جدید موسوم به «امامی» با رشدی حدود ۶.۵ درصدی به ۲۰۸ میلیون تومان رسید. همچنین نیمسکه ۱۰۷ میلیون تومان، ربعسکه ۶۱ میلیون تومان و سکه گرمی حدود ۳۰ میلیون تومان معامله شدند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اول اردیبهشت آتشبس موقت با تهران را تمدید کرد، اما محاصره تنگه هرمز و بنادر جنوبی ایران از سوی ارتش ایالات متحده همچنان ادامه دارد.
چشمانداز مبهم مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا، پافشاری مقامهای حکومت بر ادامه برنامههای هستهای و موشکی و حمایت از گروههای نیابتی و همچنین بیثباتی ناشی از وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، اقتصاد ایران را بیش از پیش در تنگنا قرار داده است.
ترامپ هشتم اردیبهشت اعلام کرد جمهوری اسلامی اطلاع داده در «وضعیت فروپاشی» قرار دارد و خواهان رفع محاصره تنگه هرمز است.
با این حال، روزنامه والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد ترامپ به دستیاران خود دستور داده است برای محاصره دریایی طولانیمدت جمهوری اسلامی آماده شوند.
چهارشنبه ششم اسفند ۱۴۰۴، در آخرین روز کاری پیش از آغاز جنگ، نرخ دلار ۱۶۵ هزار تومان، یورو ۱۹۵ هزار تومان و پوند ۲۲۴ هزار تومان (در بازار آزاد) به ثبت رسیده بود.
اخراج کارکنان، تورم شدید و سفرههای خالی
در روزهای اخیر، پیامهای رسیده از مخاطبان ایراناینترنشنال حاکی از آن است که وضعیت اقتصادی در ایران با شتابی نگرانکننده رو به وخامت میرود.
مشکلات جدی معیشتی، از جمله تورم افسارگسیخته، افزایش چشمگیر قیمت کالاهای اساسی، کمبود دارو و موج گسترده اخراج کارکنان، فشار سنگینی بر زندگی روزمره مردم وارد آورده است.
تداوم قطع اینترنت و از میان رفتن شغلهای آنلاین، از جمله فروش اینترنتی و فعالیت فریلنسرها، نیز بر وخامت اوضاع افزوده و فشار اقتصادی را دوچندان کرده است.
یک شهروند در پیام خود نوشت: «من پزشک هستم. هزینه داروها به حدی بالا رفته که بیمارها توانایی خرید داروها را ندارند. هر بسته داروی تشنج که قبل از عید ۵۰۰ هزار تومان بود، الان یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان شده که برای هر ماه، دو یا سه بسته باید مصرف کنند.»
در پیام دیگری آمده است: «پتروشیمی مرودشت کار میکردم. تعدیل نیرو کردند و الان دو ماه است بیکار هستم. مادر پیری دارم که شرمندهاش شدهام. مصرف خوراکمان را روزی یک وعده کردهایم. اجارهخانه هم ندادم. وضعیت خراب است.»
محسن زنگنه، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی، هشتم اردیبهشت در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد در جلسهای بهمنظور بررسی وضعیت اقتصادی ایران پس از جنگ، یکی از حاضران با اشاره به وخامت اوضاع هشدار داده که کشور به «فروپاشی اقتصادی» نزدیک شده است.
با وجود وضعیت بحرانی اقتصاد، مقامهای جمهوری اسلامی همچنان بر سیاستهای بیثباتکننده خود اصرار دارند و هرگونه مذاکره درباره برنامه هستهای را به پایان قطعی جنگ مشروط کردهاند.
روزنامه گاردین چهارشنبه ۹ اردیبهشت در گزارشی تحلیلی نوشت هشدارهای داده شده، تاثیر محدودی داشته و چندین کشور منطقه در حال تقویت روابط اقتصادی با مسکو هستند.
اندونزی اعلام کرده تا ۱۵۰ میلیون بشکه نفت خام از روسیه وارد میکند. تصمیمی که پس از دیدار پرابوو سوبیانتو، رییسجمهوری این کشور، با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، در مسکو اتخاذ شد.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، پس از دیدار با وزیران خارجه کشورهای عضو آسهآن (اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا)، در برونئی، از این کشورها خواست «تصویر بزرگتر» را در نظر بگیرند و هشدار داد خرید نفت از روسیه به ادامه جنگ اوکراین کمک میکند.
آسهآن یک سازمان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی منطقهای است که ۱۰ کشور جنوب شرق آسیا را برای تقویت همکاریها، توسعه اقتصادی و حفظ ثبات و صلح منطقهای گرد هم آورده است.
فیلیپین نیز ماه گذشته میلادی نخستین محموله نفت روسیه در پنج سال اخیر را دریافت کرده است. تایلند در حال مذاکره برای خرید کود از روسیه است و ویتنام نیز توافق قبلی خود با مسکو برای ساخت نیروگاه هستهای را با فوریت بیشتری دنبال میکند.
تصویری مثبت از روسیه و پوتین
برای روسیه، این بحران به سود مالی قابل توجهی منجر شده است. افزایش قیمت انرژی و تعلیق موقت برخی تحریمها، درآمدهای چند میلیارد دلاری برای این کشور ایجاد کرده و به گفته تحلیلگران، تلاشهای غرب برای انزوای مسکو را تضعیف کرده است.
نظرسنجیها نشان میدهند روسیه و پوتین در بسیاری از کشورهای منطقه تصویر مثبتی دارند.
بر اساس یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۴، بیش از ۵۰ درصد پاسخدهندگان در اندونزی و ویتنام خواهان پیروزی روسیه در جنگ اوکراین بودند.
همچنین در نظرسنجی سال ۲۰۲۵ مرکز پژوهشی پیو، ۶۴ درصد از اندونزیاییها دیدگاه مثبتی نسبت به روسیه داشتند، در حالی که این رقم برای آمریکا ۴۸ درصد بود.
ایان استوری، پژوهشگر موسسه آیسیس-یوسف اسحاق در سنگاپور، به گاردین گفت: «پوتین به عنوان رهبر قدرتمندی دیده میشود که در برابر غرب ایستاده و از ارزشهای سنتی دفاع میکند.»
با وجود این، تحلیلگران معتقدند توان روسیه برای گسترش نفوذ در منطقه محدود است، بهویژه به دلیل وابستگی فزاینده این کشور به پکن و رقابت با قدرتهایی مانند آمریکا و چین.
در همین حال، تعلیق موقت تحریمهای آمریکا بر صادرات نفت روسیه که در ماه مارس اجرا شد و در اواسط آپریل برای ۳۰ روز دیگر تمدید شد، نقش مهمی در افزایش عرضه جهانی و تسهیل خرید برای کشورهای آسیایی داشته است.
در حوزه انرژی هستهای، روسیه تلاش میکند حضور خود را گسترش دهد و پیشتر قراردادهایی با میانمار و ویتنام امضا کرده است، هرچند با رقابت سایر کشورها مواجه است.
شریک قابل اتکا
این بحران به مسکو فرصت داده است خود را به عنوان شریک «قابل اتکا و باثبات» در زمینه امنیت غذایی و انرژی معرفی کند. همزمان، این همکاریها برای کشورهایی مانند اندونزی نیز اهمیت سیاسی دارد.
لژک بوشینسکی، استاد دانشگاه ملی استرالیا، گفت این توافقها نشاندهنده سیاست عدم تعهد جاکارتا است و پیامی به غرب میفرستد که این کشور از سیاستهای آن پیروی نمیکند.
قرار است در ماه ژوئن، نشستی مشترک میان روسیه و آسهآن در شهر کازان برگزار شود تا ۳۵ سال روابط دو طرف گرامی داشته شود. نشستی که به گفته تحلیلگران، حتی بدون دستاورد مشخص، برای مسکو اهمیت نمادین دارد و نشان میدهد این کشور همچنان در عرصه بینالمللی متحدانی دارد.
شاهزاده رضا پهلوی شامگاه سهشنبه ۸ اردیبهشت در گفتوگو با شبکه فاکسنیوزتاکید کرد: «ما سهم خود را بهعنوان یک ملت ادا میکنیم اما به کمکهای بیرونی نیاز داریم.»
او گفت: «بازی نهایی این است که مردم ایران کشورشان را پس بگیرند. برای انجام این کار، آنها نیاز به یک زمین بازی برابر دارند. آنچه در ۱۸ و ۱۹ دی امسال رخ داد، قتلعام حدود ۴۰ هزار نفر بود که در کمتر از ۲۴ ساعت کشته شدند. این نمیتواند میراث کشوری باشد که معتقد است مردم ایران باید آزاد شوند.»
شاهزاده رضا پهلوی افزود: «رژیم ضعیف شده اما نه تا حد فروپاشی. هنوز بخشهای خاصی از سیستم فعال هستند که باید مورد توجه و هدف قرار گیرند. زمانی که رژیم در آستانه فروپاشی باشد، مردم آماده به دست گرفتن امور خواهند بود. این باید یک کارزار هماهنگ باشد. ما سهم خود را به عنوان یک ملت ادا میکنیم اما به کمکهای بیرونی نیاز داریم. این کمکها شروع شده اما نباید در نیمه راه متوقف شود. رژیم هرگز قصد مذاکره نداشته و احتمالا نخواهد داشت. دلیلش این است که در دیانای آنها، همزیستی با دنیای آزاد تعریف نشده است. آنها با هدف صدور یک ایدئولوژی در آنجا هستند.»
شاهزاده رضا پهلوی گفت که مردم ایران خواستار این مداخله بهعنوان راهی برای خروج شدهاند.
او افزود: «ژنرال کین کاملا درست میگوید؛ این رژیم اهمیتی به مردم ایران نمیدهد. اگر اهمیت میداد، ما را بهدلیل جنگطلبی و تروریسم به نقطه فروپاشی کامل و انزوا نمیکشاند. اما نیروهای میدانی همیشه بودهاند و باید خود مردم ایران باشند. آنها فقط به کمک بیشتری نیاز دارند.»
شاهزاده رضا پهلوی با اشاره به رویکرد دولت ترامپ در قبال جمهوری اسلامی گفت: «من کاملا موافقم که ادامه این مسیر بهترین راه حل است. فشار را بر آنها حفظ کنید، زیرساختهای رژیم را هدف قرار دهید و اطمینان حاصل کنید که مردم ایران اکنون فرصتی برای بازگشت به خیابانها دارند. بیایید این کار را نیمهتمام رها نکنیم و تا انتها پیش برویم.»
او افزود: «البته تمام اقداماتی که برای اعمال فشار بیشتر بر رژیم انجام میشود در جریان است. اما مساله عواقب ادامه بقای این رژیم است که در نهایت به کشور ما آسیب میزند؛ به این معنا که بازسازی پس از هرج و مرجی که به جا میماند، مسیر بسیار سختی خواهد بود.»
شاهزاده رضا پهلوی گفت: «با توجه به شرایط فعلی، این بهترین فرصت برای اتمام کار است. ماهیت این رژیم هرگز میانهرو نبوده و همیشه رادیکال بوده است. چیزی به نام میانهرو در این سیستم وجود ندارد. در واقع اگر به لفاظیهای آنها گوش دهید، آنها واقعا به آنچه میگویند باور دارند. وقتی تهدید به تلافی و انتقام بابت کشته شدن رهبر خود میکنند، منظورشان مستقیما رییسجمهوری ترامپ و البته تلافی علیه کشورهای منطقه است، فکر نمیکنم تا زمانی که این رژیم وجود دارد کسی بتواند نفس راحتی بکشد.»
به گفته این منابع، جامعه اطلاعاتی آمریکا به درخواست مقامهای ارشد دولت، در حال تحلیل این موضوع و پرسشهای مرتبط دیگر است.
هدف از این بررسی، درک پیامدهای احتمالی عقبنشینی ترامپ از جنگی است که برخی مقامها و مشاوران نگرانند بتواند به شکستهای سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای اواخر امسال منجر شود.
با وجود آنکه هنوز تصمیمی اتخاذ نشده و ترامپ میتواند بهسادگی عملیات نظامی را تشدید کند، کاهش سریع تنشها میتواند فشار سیاسی بر رییسجمهوری را کاهش دهد؛ هرچند ممکن است در عین حال حکومت ایران را جسورتر کند و در نهایت به بازسازی برنامههای هستهای و موشکی این کشور و تهدید متحدان آمریکا در منطقه بینجامد.
این منابع بهدلیل حساسیت موضوعات اطلاعاتی نخواستند نامشان فاش شود.
مشخص نیست جامعه اطلاعاتی چه زمانی این بررسیها را به پایان خواهد رساند، اما این نهادها پیشتر نیز واکنش احتمالی رهبران جمهوری اسلامی به اعلام پیروزی از سوی آمریکا را تحلیل کرده بودند.
به گفته یکی از منابع، در روزهای پس از آغاز حملات اولیه در فوریه، نهادهای اطلاعاتی ارزیابی کرده بودند که اگر ترامپ اعلام پیروزی کند و آمریکا حضور نظامی خود در منطقه را کاهش دهد، جمهوری اسلامی احتمالا آن را بهعنوان یک پیروزی برای خود تلقی خواهد کرد.
این منبع افزود اگر ترامپ اعلام پیروزی کند اما حضور نظامی گسترده آمریکا را حفظ کند، جمهوری اسلامی احتمالا آن را یک تاکتیک مذاکره تلقی میکند، اما نه لزوما اقدامی که به پایان جنگ منجر شود.
لیز لیونز، مدیر دفتر امور عمومی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA)، پس از انتشار این گزارش در بیانیهای گفت: «سازمان سیا با ارزیابی گزارششده جامعه اطلاعاتی آشنایی ندارد.» سیا از پاسخ به پرسشهای مشخص رویترز درباره فعالیتهای جاری خود در قبال ایران خودداری کرد.
دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا نیز از اظهارنظر در این زمینه خودداری کرد.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت ایالات متحده همچنان در حال گفتوگو با حکومت ایران است و «برای دستیابی به یک توافق بد عجله نخواهد کرد.»
او افزود: «رییسجمهوری تنها وارد توافقی خواهد شد که امنیت ملی آمریکا را در اولویت قرار دهد. او بهطور شفاف اعلام کرده که ایران هرگز نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند.»
هزینههای سیاسی بالا
رویترز در گزارش خود نوشته است نظرسنجیها نشان میدهد این جنگ در میان آمریکاییها بهشدت نامحبوب است. تنها ۲۶ درصد از پاسخدهندگان در نظرسنجی رویترز/ایپسوس که هفته گذشته منتشر شد، گفتهاند این عملیات نظامی ارزش هزینههایش را داشته و تنها ۲۵ درصد معتقدند این جنگ آمریکا را امنتر کرده است.
سه منبع آگاه از گفتوگوهای اخیر در کاخ سفید گفتهاند ترامپ بهخوبی از هزینه سیاسی این جنگ برای خود و حزبش آگاه است.
بیست روز پس از اعلام آتشبس از سوی ترامپ، تلاشهای دیپلماتیک هنوز نتوانسته تنگه هرمز را که از نظر اقتصادی حیاتی است، بهطور کامل بازگشایی کند؛ تنگهای که جمهوری اسلامی با حمله به کشتیها و مینگذاری در آن، آن را مسدود کرده است.
اختلال در عبور کشتیهایی که حدود ۲۰ درصد نفت خام جهان را حمل میکنند، باعث افزایش هزینه انرژی در سطح جهانی و بالا رفتن قیمت بنزین در آمریکا شده است.
بهنوشته رویترز، توانایی جمهوری اسلامی در مختل کردن تجارت، به حکومت ایران اهرم فشار قابلتوجهی در برابر آمریکا و متحدانش داده است.
کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، همراه با رفع متقابل محاصره، در نهایت میتواند به کاهش قیمت بنزین منجر شود.
با این حال، تاکنون دو طرف از دستیابی به هرگونه توافقی فاصله دارند.
آخر هفته گذشته، ترامپ سفر استیو ویتکاف، فرستاده ویژه خود، و جرد کوشنر، دامادش، به پاکستان برای دیدار با مقامهای جمهوری اسلامی را لغو کرد و روز شنبه به خبرنگاران گفت این روند «زمان زیادی» میبرد و اگر ایران میخواهد گفتوگو کند «فقط کافی است تماس بگیرد.»
گزینههای نظامی همچنان روی میز است
بهگفته یک منبع دیگر آگاه از روندهای داخلی دولت، گزینههای مختلف نظامی همچنان بهطور رسمی مطرح است، از جمله ازسرگیری حملات هوایی علیه رهبران نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی.
با این حال، یکی از مقامهای آمریکایی و یک منبع دیگر گفتند گزینههای گستردهتر، مانند حمله زمینی به خاک ایران، نسبت به چند هفته پیش کمتر محتمل به نظر میرسند.
یک مقام کاخ سفید فشار داخلی برای پایان دادن به جنگ را «بسیار زیاد» توصیف کرد.
یکی از منابع گفت جمهوری اسلامی از آتشبس جاری استفاده کرده تا پرتابگرها، مهمات، پهپادها و سایر تجهیزات خود را که در هفتههای نخست جنگ زیر حملات آمریکا و اسرائیل مدفون شده بود، بازیابی کند.
در نتیجه، هزینههای تاکتیکی ازسرگیری جنگ تمامعیار اکنون نسبت به روزهای ابتدایی آتشبس بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است.
