با گذشت بیش از یک ماه از جنگ، متخصصان بهداشت روان هشدار میدهند اضطراب، افسردگی و علائم اختلال استرس پس از سانحه در ایران بهشدت افزایش یافته است.
در این میان، کودکان بیش از دیگران در معرض آسیب قرار دارند.
گفتوگو با سارا رحیمی، رواندرمانگر
تحقیقات ایراناینترنشنال نشان میدهد نیروهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، نیرو، سلاح و تجهیزات خود را در دستکم ۷۰ مکان غیرنظامی مستقر کردهاند که نشاندهنده الگویی گسترده در استفاده از فضاهای عمومی برای مقاصد نظامی است.
این مکانها در ۱۷ استان، ۲۸ شهر و دو روستا پراکندهاند و نزدیک به نیمی از آنها - در مجموع ۳۴ مورد - مدارس ابتدایی یا متوسطهاند.
دیگر مکانهایی که در گزارشهای شاهدان عینی و اسناد بررسیشده از سوی ایراناینترنشنال شناسایی شدهاند، عبارتند از بیمارستانها، ورزشگاهها، دانشگاهها، مساجد، پارکها و ساختمانهای دولتی.
این روایتها طی یک بازه ۱۳ روزه از ۱۱ تا ۲۳ اسفند ۱۴۰۴، وقتی همزمان با قطع تقریبا کامل اینترنت در ایران، جریان ارسال پیامها، عکسها و ویدیوها از داخل کشور بهشدت محدود شده بود، جمعآوری شدند.
در حالی که ایراناینترنشنال نتوانست بهطور مستقل همه این گزارشها را راستیآزمایی کند، شواهد تصویری مربوط به هفت مورد از این مکانها را مکانیابی جغرافیایی کرد که همگی مدرسه بودند.
مکانهای غیرنظامی و خطرات میدان نبرد
یک منبع امنیتی منطقهای که خواست نامش فاش نشود، گفت استقرار نیروهای نظامی در مکانهای غیرنظامی «خطرات میدان نبرد را به غیرنظامیان منتقل میکند» و افزود استفاده از چنین مکانهایی برای اهداف نظامی بر اساس حقوق بینالملل ممنوع است.
او گفت: «وقتی نیروهای امنیتی یا شبهنظامی وارد مدارس، بیمارستانها یا مساجد میشوند، غیرنظامیان را از نظر فیزیکی در معرض خطر قرار میدهند، خدمات غیرنظامی محافظتشده را تضعیف میکنند و ممکن است آن مکانها را به اهداف نظامی تبدیل کنند.»
حقوق بشردوستانه بینالمللی تاکید دارد اگر مکانهای غیرنظامی برای اهداف نظامی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند وضعیت حفاظتشده خود را از دست بدهند؛ هرچند نیروهای مهاجم همچنان باید به اصول تمایز، تناسب و احتیاط پایبند باشند.
این منبع گفت پیامدهای حقوقی بسته به نوع مکان متفاوت است اما هشدار داد چنین اقداماتی میتواند موقعیتهای غیرنظامی را از وضعیت حفاظتشده خارج کند.
او افزود: «مدارس اماکن غیرنظامی محسوب میشوند؛ استفاده از آنها بهعنوان پادگان، محل تیراندازی، محل بازداشت یا انبار تسلیحات میتواند آنها را به اهداف نظامی مشروع تبدیل کند، هرچند مهاجم همچنان ملزم به رعایت اصول تمایز، تناسب و احتیاطات ممکن است.»
به گفته او این اقدام «به معنای استفاده از سپر انسانی» است.
استقرار نظامیان در بیمارستانها و مساجد
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، دستکم چهار بیمارستان نیز بهعنوان مکانهایی شناسایی شدهاند که نیروهای نظامی در آنها یا نزدیکشان مستقر شدهاند؛ از جمله بیمارستان گلستان در اهواز و مراکزی درمانی در کرمانشاه و دیگر مناطق غربی.
این منبع گفت: «بیمارستانها حتی نسبت به مدارس از حفاظت قویتری برخوردارند. بر پایه حقوق بشردوستانه بینالمللی باید به آنها احترام گذاشته شود و محافظت شوند؛ اما اگر خارج از نقش بشردوستانه خود استفاده شوند، مانند تبدیل شدن به پایگاه، پست دیدهبانی، مرکز نظامی، محل استقرار نیروهای نظامی-امنیتی یا انبار تسلیحات، آن حفاظت ویژه را از دست میدهند؛ هرچند پیش از هرگونه حمله باید هشدار روشن داده شود.»
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، دستکم سه مسجد نیز بهعنوان محل استقرار نیروهای نظامی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در پایتخت، تهران، این موارد شامل مسجد رضوان در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ و مسجد چهارده معصوم در شهرک دانشگاه در ۱۶ اسفند بود که در آنها یگانهای ویژه پلیس مستقر شدند.
مسجد مالک اشتر در خسروشاه در استان آذربایجان شرقی نیز به عنوان مقر نیروهای سپاه پاسداران در ۱۸ اسفند مورد استفاده قرار گرفت.
به گفته این منبع، مساجد بهعنوان اماکن غیرنظامی محافظت میشوند و همچنین ممکن است بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی، بهعنوان میراث فرهنگی نیز محسوب شوند.
او افزود: «استفاده از مساجد برای مقاصد نظامی ممنوع است، اما اگر به هدف نظامی تبدیل شوند حفاظت خود را از دست میدهند؛ در عین حال نیروهای مهاجم همچنان باید احتیاطات لازم را رعایت کنند و از اقدامات کورکورانه یا نامتناسب بپرهیزند.»
نحوه تهیه این گزارش
پس از آنکه مقامهای جمهوری اسلامی در پی آغاز جنگ، قطع تقریبا کامل اینترنت را در سراسر کشور اعمال کردند، تنها تعداد محدودی پیام توانست از سامانههای فیلترینگ عبور کند و تصاویر و ویدیوها نیز بسیار محدود بود.
ایراناینترنشنال روایتهای شاهدان عینی را از ۱۱ تا ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ جمعآوری کرد اما نتوانست همه ادعاها را بهطور مستقل راستیآزمایی کند.
با این حال توانست شواهد تصویری همراه برخی گزارشها را مکانیابی جغرافیایی کند و هفت محل را شناسایی کند که همگی مدرسه بودند.
الگویی در چندین استان
گزارشهایی که ایراناینترنشنال بررسی کرده، نشاندهنده گستردگی این استقرارها در چندین استان کشور است.
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، در تهران و مناطق اطراف، دفاتر پلیس، اطلاعات و اداری در ملارد در ۱۷ اسفند به دبیرستان دخترانه فاطمیه منتقل شدند. مدرسهای که در کنار دو مدرسه دیگر و در نزدیکی یک پمپ گاز قرار دارد.
یکی از مراکز اصلی نیروهای امنیتی لباسشخصی در تهران، «ناحیه مقاومت بسیج مقداد» است که به «پایگاه مقداد» معروف است.
این پایگاه در خیابان آزادی و در کنار دانشگاه صنعتی شریف قرار دارد.
در جریان اعتراضات ۲۵ خرداد ۱۳۸۸ - بخشی از تظاهرات گسترده پس از انتخابات جنجالی ریاستجمهوری در ایران که به «جنبش سبز» معروف شد - از پشتبام این پایگاه به سوی معترضان با گلوله جنگی تیراندازی شد.
پایگاه مقداد در کنار هیات رزمندگان غرب تهران قرار دارد؛ مجموعهای که نفوذ قابل توجهی در ساختارهای شبهنظامی و امنیتی دارد و منطقه اطراف آن در حملات ۱۵ اسفند هدف قرار گرفت.
پس از این حملات، گزارشهای شاهدان عینی در ۱۷ اسفند تاکید کردند نیروها و تجهیزات باقیمانده به ساختمان یک ایستگاه آتشنشانی در مقابل پایگاه سابق مقداد منتقل شدند.
گزارش شاهدان عینی دیگری در ۱۸ اسفند میگوید نیروها و تجهیزات بار دیگر جابهجا شدند؛ این بار به مجتمع بانک ملت در خیابان آزادی در نزدیکی ابتدای خیابان جیحون.
این مکان یکی از تاسیسات کلیدی این بانک است و مرکز داده آن نیز در آن قرار دارد.
فراتر از پایتخت، گزارشهایی از استقرارهای مشابه در مناطق مختلف کشور منتشر شده است.
در استان خوزستان در جنوب غربی ایران، گزارشهای شاهدان عینی میگویند نیروهای نظامی در ورزشگاههای تختی در ایذه و اهواز، همچنین در دانشگاه چمران و در نزدیکی بیمارستان گلستان اهواز و نیز در یک مدرسه ابتدایی دخترانه در دزفول مستقر شدند.
در استان فارس در جنوب ایران، حضور نیروهای نظامی در ورزشگاه سرداران و در نزدیکی مجتمع تجاری نگین در شیراز گزارش شده است؛ همچنین در مدارس مناطق روستایی.
در کرمانشاه در غرب ایران، پرتابگرهای موشکی و نیروهای نظامی در نزدیکی بیمارستانهای بزرگ و در یک سوله مستقر شدند.
در آذربایجان شرقی در شمال غرب ایران، حضور نیروها در چندین مدرسه در تبریز و در هادیشهر گزارش شده است.
در استان اصفهان، نیروها در پارکهای ویژه زنان، مراکز ورزشی و مدارس چند شهر از جمله اصفهان، دستگرد و نائین مستقر شدند.
در استان البرز در غرب تهران نیز استقرار نیروها در کرج، هشتگرد و مهرشهر گزارش شده است.
از استان خراسان رضوی گزارش شده که نیروها از مدارس در مشهد بهعنوان پایگاه استفاده کردهاند؛ در حالی که در بوشهر در دانشگاهها مستقر شدهاند.
در آذربایجان غربی نیز حضور نیروها در یک مدرسه در خوی گزارش شده است، در حالی که ورزشگاه ۲۲ بهمن در قزوین، بهعنوان یک پایگاه اصلی مورد استفاده قرار گرفته است.
در استان کهگیلویه و بویراحمد، نیروهای نظامی از ورزشگاه نفت در گچساران استفاده کردهاند.
در استان مرکزی نیز استقرار نیروها در یک مدرسه و یک ساختمان دولتی در اراک گزارش شده است.
در مازندران، مدارس در تنکابن بهعنوان پایگاه مورد استفاده قرار گرفتهاند.
از استان گلستان نیز گزارش شده نیروهای نظامی در یک مدرسه و یک ساختمان دولتی در گرگان مستقر شدهاند، در حالی که در لرستان، استقرار نیروها در چند دبیرستان در شهر بروجرد گزارش شده است.
هشدار آمریکا و واکنش اسرائیل
مقامهای حکومت ایران بارها اتهام استفاده از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی را رد کردهاند و اسرائیل را متهم کردهاند در جریان جنگ اخیر، زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار میدهد.
ارتش اسرائیل در پاسخ به درخواست اظهار نظر تایید کرد که نیروهای حکومت ایران در مکانهای غیرنظامی مانند مدارس، مساجد و ورزشگاهها، نیرو و سلاح مستقر میکنند.
کمال پنحاسی، سخنگوی فارسیزبان ارتش اسرائیل، به ایراناینترنشنال گفت: «رژیم ایران، مانند همه گروههای نیابتی و تروریستی آن در سراسر خاورمیانه که بهوسیله این رژیم فعال و بهکار گرفته میشوند، عملا مردم بیدفاع را به سپر انسانی خود تبدیل کرده و پشت این جمعیتهای غیرنظامی بیگناه و بدشانس، پنهان میشود.»
او افزود: «این رژیم تلاش میکند داراییها و تسلیحات نظامی خود را پشت مردم و در میان جمعیت پنهان کند؛ از جمله در بیمارستانها، مدارس و مساجد.»
در پاسخ به این پرسش که در مناطق پرجمعیت چگونه از آسیب زدن به غیرنظامیان جلوگیری میشود، پنحاسی گفت پیش از عملیات هشدارهای تخلیه صادر میشود و از سلاحهای هدایتشونده دقیق برای محدود کردن خسارات جانبی استفاده میشود.
او گفت: «ما در حد توان و تا جایی که ممکن است همه تلاش خود را میکنیم تا از آسیب دیدن غیرنظامیان و شهروندان ملت عزیز ایران جلوگیری کنیم.»
پنحاسی از مردم خواست از چنین مکانهایی فاصله بگیرند و به هشدارهای تخلیه توجه کنند.
او گفت: «از مردم ایران میخواهم برای حفظ جان و امنیت خود به پیامهای ما توجه کنند. به محض دریافت پیام هشدار باید از آن مکانها دور شوند و آن را به همسایگان، دوستان و بستگان خود نیز اطلاع دهند.»
ایراناینترنشنال همچنین برای دریافت نظر با فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، کاخ سفید و پنتاگون تماس گرفت، اما آنها تا زمان انتشار این گزارش، به درخواست اظهارنظر پاسخ ندادند.
فرماندهی مرکزی آمریکا در ۱۷ اسفند با صدور هشدار ایمنی به غیرنظامیان در ایران اعلام کرد مکانهای غیرنظامی که برای اهداف نظامی استفاده میشوند ممکن است بر اساس حقوق بینالملل به اهداف نظامی مشروع تبدیل شوند.
در بیانیه سنتکام آمده است: «رژیم ایران از مناطق غیرنظامی پرجمعیت برای انجام عملیات نظامی استفاده میکند؛ از جمله برای پرتاب پهپادهای تهاجمی و موشکهای بالستیک.»
در ادامه این بیانیه آمده است: «این تصمیم خطرناک جان همه غیرنظامیان در ایران را به خطر میاندازد، زیرا مکانهایی که برای اهداف نظامی استفاده میشوند وضعیت حفاظتشده خود را از دست میدهند و ممکن است بر اساس حقوق بینالملل به اهداف نظامی مشروع تبدیل شوند.»
وزارت کشور بحرین اعلام کرد سه نفر را به اتهام تشکیل گروهی وابسته به حزبالله بازداشت کرده است.
وزارت کشور بحرین افزود: افراد بازداشتشده اعتراف کردند که از سوی حزبالله لبنان آموزشهای تسلیحاتی دریافت کردهاند.
به گزارش وزارت کشور بحرین، بازداشتشدگان تصاویر و اطلاعاتی از تجاوز جمهوری اسلامی ارسال کردهاند.
ارتش اسرائیل اعلام کرد در ۲۴ ساعت گذشته با استفاده از حدود ۴۰۰ مهمات، ۱۷۰ هدف متعلق به «حکومت تروریستی ایران» را هدف قرار داده است.
به گفته این ارتش، این حملات در ادامه تلاشها برای تضعیف صنعت تولید تسلیحات جمهوری اسلامی انجام شده و شامل هدف قرار دادن یک سایت مرکزی تولید قطعات کلیدی تسلیحاتی، مراکز تولید موتور پهپاد و یک مجتمع صنعتی برای توسعه قطعات تسلیحاتی و یک مرکز تحقیق و توسعه بوده است.
بر اساس این گزارش، همزمان ارتش اسرائیل در غرب ایران نیز چند مقر کلیدی نیروهای مسلح زیرمجموعه جمهوری اسلامی را هدف قرار داده است؛ از جمله اردوگاه اصلی بسیج در دهگلان و یک کلانتری در سنندج.
رسانههای ایران از شنیده شدن صدای چند انفجار در شیراز خبر دادند.
بر اساس گزارشها، دو انفجار شدید در محدوده پارک کوهستانی دراک شیراز رخ داد و همزمان جنگندهها در آسمان پرواز میکردند.
کنگره آزادی ایران پس از دو روز برگزاری با هدف «گفتوگو و همگرایی میان دموکراسیخواهان»، به پایان رسید و شرکتکنندگان در آن، بر ضرورتهایی چون کثرتگرایی و توجه به مطالبات جریانهای مختلف در گذار سیاسی در ایران و رعایت حقوق شهروندی به ویژه حقوق اقوام و اقلیتها، تاکید کردند.
کنگره آزادی ایران روزهای هشتم و نهم فروردین با حضور حدود ۴۰۰ مهمان از فعالان سیاسی، مدنی و دانشگاهی، از نقاط مختلف جهان، در لندن برگزار شد.
هدف اصلی این رویداد، تلاش برای «ایجاد گفتوگو و همگرایی میان دموکراسیخواهان»، از جمله احزاب، تشکلها، جریانهای فکری، گروههای مختلف سیاسی و فرهنگی، و چهرههای مخالف جمهوری اسلامی بود.
«جنسیت و دموکراسی»، «عاملیت شهروندان و حمایت جامعه بینالمللی»، «توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی، پیشنیاز دموکراسی»، «اپوزیسیون متکثر چگونه به تفاهم میرسد؟»، «احزاب و سازمانهای سیاسی، موتور محرک دموکراسی»، «نقش جنبشهای اجتماعی و جامعه مدنی در دموکراسی پایدار»، «ایرانی بیتبعیض، مشارکت و همافزایی» و «ایران، کثرت و دموکراسی»، هشت پنل این کنگره بودند.
به گزارش تهمینه رستمی، خبرنگار ایراناینترنشنال، در روز اول برگزاری این کنگره، بحثها بیشتر سیاسی و حول محور موضوعاتی چون گذار سیاسی و تجربه دیگر کشورهای جهان در زمینه گذار بود.
بر اساس این گزارش، موضوعاتی که در روز دوم مورد بررسی قرار گرفت، بیشتر حول محور مسائل عملی نظیر حقوق شهروندی و حقوق اقلیتها و همچنین چگونگی دسترسی به اینترنت آزاد بود.
مهرداد یوسفیانی، مشاور پیشین شاهزاده رضا پهلوی، در حاشیه برگزاری این کنگره به ایراناینترنشنال گفت: «گفتمان ما مبتنی بر تکثرگرایی است و در این تکثر و ساختار سیاسی، نماد و نهاد مشروطهخواهان نیز حضور خواهد داشت.»
درخواست برای پایان جنگ
محمد اولیاییفرد، حقوقدان و عضو شبکه وکلای «یککلمه» در حاشیه برگزاری کنگره آزادی گفت: «ما در شبکه وکلای یککلمه قانونی برای ایران فردا تدوین کردیم تا بتوانیم همه صداها و نگاهها را در قانون پس از نبودن جمهوری اسلامی لحاظ کنیم.»
مریم سطوت، فعال سیاسی جمهوریخواه، نیز در حاشیه این کنگره به ایراناینترنشنال گفت: «بسیاری از سخنرانان در این کنگره تاکید کردند مهمترین مساله مردم ایران، پایان جنگ است.»
او افزود: «در این کنگره درباره حل مسائل ایران از زوایای سیاسی گفتوگو شد.»
شنبه نهم اسفند ۱۴۰۴ و پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، شورای هماهنگی کنگره آزادی ایران با صدور اطلاعیهای اعلام کرد: «مسئول اصلی این جنگ، جمهوری اسلامی است.»
در بیانیه این شورا آمده بود: «ملت ایران بدون آن که خودش هیچ نقشی داشته باشد، در شرایط یک جنگ ناخواسته قرار گرفته است. حکومت با سرکوب داخلی، ماجراجوییهای خارجی، و بستن راههای اصلاح مسالمتآمیز، کشور را در موقعیتی قرار داده که امنیت و آینده ملت را بهشدت تهدید میکند.»
این کنگره خود را متعهد دانسته بود تا با «تقویت هماهنگی میان نیروهای جامعه مدنی و سیاسی و ارسال پیامهای مسئولانه، از بروز خشونت داخلی و فروپاشی اجتماعی جلوگیری کند و بستر گفتوگو را برای آیندهای دموکراتیک و صلحآمیز فراهم آورد».
آلترناتیو دموکراتیک
اسماعیل عبدی، فعال صنفی معلمان که ۱۰ سال در ایران زندانی بوده است، در حاشیه کنگره آزادی به ایراناینترنشنال گفت: «ما در کنگره آزادی امیدواریم بتوانیم صدای واحدی ایجاد کنیم تا آرام آرام به یک آلترناتیو دموکراتیک برسیم که بتواند ایران را به دموکراسی برساند.»
برگزارکنندگان این رویداد گفتند که این کنگره «فرصتی برای شنیدن صداهای متنوع، دیدگاههای متفاوت و ایجاد پلی میان اندیشه و عمل» است و در پی «ترسیم مسیر آینده» خواهد بود.
آنان تاکید کردند که این کنگره قرار نیست به طیف سیاسی خاصی در میان مخالفان جمهوری اسلامی نزدیکتر باشد.
چهرههایی چون ریوار آبدانان (پیام ویدیوی)، وریا امیری، لادن بازرگان، شکریا برادوست، فریبا بلوچ، بهروز بیات، آرش جودکی، مهرداد خوانساری، نعیمه دوستدار، حسین رزاق (حضور مجازی)، مریم سطوت، سمانه سوادی، مونا سیلاوی، شیرین شمس، کامبیز غفوری، مهدی فتاپور، هادی قائمی، مهدیه گلرو و هما هودفر، در این کنگره سخنرانی کردند.
از جمله اعضای شورای هماهنگی کنگره آزادی ایران میتوان به شهریار آهی، عظمت اژدری، نازنین افشینجم، مهران براتی، ناصر بلیدهای، نیره توحیدی، آرام حسامی، سعید دهقان، حسین رزاق، مجید زمانی، محسن سازگارا، امید شمس، اسماعیل عبدی، خالد عزیزی، رضا علیجانی، مهدیه گلرو، محسن مخملباف و عطا هودشتیان اشاره کرد.
در صفحه این کنگره در شبکه اجتماعی ایکس آمده است «به رسمیت شناختن تنوع عقیده، مذهب، جنسیت و دیدگاهها در تعیین سرنوشت کشور» امری ضروری محسوب میشود و کثرتگرایی و دموکراسی، مفاهیمی «جداییناپذیر» هستند.