برگزاری انتخابات عراق در فضایی صورت میگیرد که بیاعتمادی عمومی، تحریم جریان صدر و رقابت شدید ایران و آمریکا بر آن سایه انداخته است؛ رأیگیریای که بیش از تعیین ترکیب پارلمان، آزمونی برای مشروعیت نظام سیاسی و توان بغداد در عبور از بحرانهای انباشته کشور است.
رایگیری از صبح سهشنبه ۲۰ آبان در سراسر عراق آغاز شد و قرار است ساعت ۱۸ به وقت محلی به پایان برسد.
انتخابات پارلمانی عراق که برای تعیین ۳۲۹ کرسی مجلس نمایندگان برگزار میشود، در ظاهر یک فرایند معمول دموکراتیک است اما در واقع در بستری از شکافهای ساختاری انجام میشود. این انتخابات ششمین انتخابات سراسری عراق پس از ۲۰۰۳ است، اما برخلاف دورههای پیشین، نشانههای امید به اصلاحات چشمگیر کمتر از همیشه دیده میشود.
رایگیری ویژه نیروهای امنیتی و آوارگان چند روز قبل انجام شد. طبق اعلام مقامات، بیش از ۲۱ میلیون نفر کارت رایگیری دریافت کردهاند، اما انتظار مشارکت قابل توجه در این انتخابات وجود ندارد. در بسیاری از شهرها، افکار عمومی انتخابات را نه فرصتی برای تغییر، بلکه تکرار همان نظم سیاسی کهنه میدانند.
تحریم جریان صدر؛ ضربهای که فضای رایگیری را تغییر داد
یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده انتخابات امسال، غیبت پر صدای جریان صدر است. مقتدی صدر که در یک دهه گذشته بارها مسیر تشکیل دولت در عراق را تغییر داده، این بار تصمیم گرفت رقابت را بهطور کامل تحریم کند.
این تحریم تنها یک بیانیه سیاسی نبود؛ وزن اجتماعی و انتخاباتی صدر بهحدی است که عدم حضور او میتواند آرایش کل پارلمان را تغییر دهد و مشروعیت نظام سیاسی را با پرسشهای جدی مواجه کند.
بسیاری از ناظران معتقدند بخش قابلتوجهی از رایدهندگان سنتی صدر پای صندوق نرفتهاند و این امر میتواند به سود گروههایی تمام شود که شبکههای سازمانیافتهتر و نفوذ بیشتری در ساختار دولت دارند. غیبت جریان صدر همچنین احتمال اعتراضهای پس از انتخابات را افزایش میدهد، زیرا بخشی از جامعه ممکن است دولت جدید را بازتابدهنده اراده مردم ندانند.
افکار عمومی ناامید؛ چرا عراقیها دیگر به صندوق رای اعتماد ندارند؟
زمینه اجتماعی انتخابات روز ۲۰ آبان بیش از هر چیز در سایه نارضایتی عمیق و انباشتهشده مردم شکل گرفته است. فساد گسترده در دستگاههای دولتی، قطعی مداوم برق، بحران آب، بیکاری جوانان و ناتوانی دولتهای پیاپی در بهبود خدمات عمومی باعث شده که بسیاری از عراقیها صندوق رای را راهحل مشکلات خود ندانند.
جنبش اعتراضی «تشرین» در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نقطه عطفی در این بیاعتمادی بود. جوانانی که آن زمان برای اصلاحات به خیابان آمدند، اکنون بخش بزرگی از رایدهندگان بالقوهاند اما تجربه سالهای گذشته نشان داده این اعتراضها نتیجه ملموسی در ساختار قدرت نداشته است. از نگاه بسیاری از شهروندان، انتخابات بیشتر یک جابهجایی صوری بین احزاب تثبیتشده است تا فرصتی برای تولد سیاستمداران تازه یا تغییر واقعی.
نظام سیاسی عراق چگونه کار میکند؟
برای درک اینکه چرا بسیاری از عراقیها به انتخابات بدبیناند، باید به چارچوب سیاسی کشور نگاه کرد. از سال ۲۰۰۳ تاکنون، ساختار قدرت بر اساس سهمیهبندی قومی و مذهبی تعریف شده است؛ شیعیان، سنیها و کردها هر کدام سهم مشخصی از قدرت دارند و هیچ دولتی بدون ائتلاف پیچیده میان این سه قطب تشکیل نمیشود. نتیجه این الگو، شکلگیری دولتهایی شکننده و ائتلافهایی کوتاهمدت است که بیشتر درگیر حفظ تعادلهای درونیاند تا حل مشکلات مردم.
در چنین مدلی، پارلمانهای جدید معمولا نتوانستهاند اصلاحات ساختاری انجام دهند و اغلب به ادامه مسیر دولتهای قبلی منتهی شدهاند. انتخابات امسال نیز از این قاعده مستثنا نیست و بعید است نتیجه آن بتواند این الگوی سختجان را تغییر دهد.
تاثیر منطقه؛ نقش ایران، آمریکا و تنشهای جدید خاورمیانه
انتخابات سهشنبه تنها یک رویداد داخلی نیست. عراق یکی از حساسترین میدانهای رقابت ایران و ایالات متحده است و نتیجه رایگیری میتواند میزان نفوذ هر یک از این دو قدرت را افزایش یا کاهش دهد. علاوه بر این رقابت، جنگهای منطقهای اخیر از جمله تحولات لبنان، تنشهای فزاینده ایران و اسرائیل، و تغییرات پس از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه، همگی عراق را به صحنهای شکنندهتر تبدیل کردهاند.
یکی از مسائل کلیدی پیشروی دولت آینده، نحوه تعامل با نیروهای حشد شعبی و گروههای مسلح نزدیک به ایران است؛ موضوعی که نهتنها بر امنیت داخلی بلکه بر سیاست خارجی عراق نیز اثر مستقیم دارد.
از سوی دیگر، حضور نیروهای آمریکایی و آینده روابط بغداد و واشینگتن همچنان از چالشهای اصلی سیاستگذاران عراقی خواهد بود.
چالش دولت آینده؛ از خدمات عمومی تا بحرانهای اقلیمی
هر حزبی که در نهایت ائتلاف بزرگ دولت را هدایت کند، با مجموعهای از چالشهای فوری و بلندمدت روبهرو خواهد شد.
بحران خدمات عمومی همچنان مطالبه اول مردم است. قطعی برق، کمبود آب، آلودگی ناشی از نفتسوزی و زیرساختهای فرسوده در بسیاری از استانها زندگی روزمره را مختل کرده است. در کنار این بحرانها، عراق با تهدیدهای اقلیمی جدی شامل خشکسالی، کاهش سطح آب دجله و فرات و مهاجرت داخلی ناشی از تغییرات آبوهوایی مواجه است.
دولت آینده مجبور خواهد بود در زمانی کوتاه تصمیمهای بزرگی بگیرد، در حالی که با ائتلافی شکننده و فشار گروههای مسلح روبهروست. تجربه دولتهای پیشین نشان داده که همزمانی این بحرانها با ساختار قدرت مبتنی بر سهمیهبندی، کارآمدی هر دولتی را به شدت محدود میکند.
اگر مشارکت پایین باشد چه رخ میدهد؟
یکی از مهمترین پرسشهای انتخابات فعلی، میزان مشارکت نهایی است. در انتخابات گذشته، مشارکت به پایینترین حد از سال ۲۰۰۵ رسید و بسیاری از تحلیلگران انتظار دارند روند نزولی ادامه یابد.
مشارکت پایین میتواند نتیجه انتخابات را از نظر اجتماعی بیاعتبار و دولت آینده را با بحرانی فوری در مشروعیت روبهرو کند. اگر ترکیب پارلمان جدید از دل مشارکت کم بیرون بیاید، احتمال اعتراضهای مردمی و افزایش شکاف میان دولت و جامعه بالا میرود. همچنین تحریم جریان صدر این خطر را تشدید میکند که بخش بزرگی از جامعه احساس کند در شکلدهی به دولت آینده سهمی نداشته است.
انتخابات سهشنبه چه معنایی برای فردای عراق دارد؟
با وجود تمام فشارها و تردیدها، انتخابات سهشنبه همچنان یکی از مهمترین ابزارهای انتقال مسالمتآمیز قدرت در عراق است. اما آنچه این انتخابات را سرنوشتساز میکند، نه تنها شمار کرسیهایی است که هر حزب به دست میآورد، بلکه میزان توان دولت آینده برای پاسخ به بحرانهای انباشته کشور است.
اگر دولت جدید نتواند خدمات عمومی را بهبود بخشد، نقش گروههای مسلح را مهار کند و از رقابتهای منطقهای فاصله بگیرد، احتمال دارد عراق دوباره وارد چرخهای از بنبست سیاسی شود؛ چرخهای که در چهار سال گذشته بارها تکرار شده است. اما اگر دولت آینده حتی گامهایی محدود اما واقعی در اصلاحات بردارد، ممکن است اعتماد ازدسترفته بخشی از جامعه دوباره احیا شود.
آینده عراق، مانند گذشتهاش، وابسته به توازن ظریفی میان سیاست، امنیت و مطالبات اجتماعی است؛ توازنی که انتخابات امروز تنها نخستین آزمون آن خواهد بود.
در این رایگیری، هشت سناتور دموکرات با جمهوریخواهان همراه شدند و تنها یک جمهوریخواه با این طرح مخالفت کرد.
این رایگیری یک روز پس از تفاهم دو حزب بر سر چارچوب توافق برگزار شد و هشت دموکرات با عبور از خط حزبی، مسیر تصویب طرح را در مرحلهای کلیدی هموار کردند.
اکنون این طرح برای تصویب نهایی به مجلس نمایندگان که تحت کنترل جمهوریخواهان است، فرستاده میشود.
بر اساس این طرح که محصول توافق دو حزب است، بودجه نهادهای فدرال که از ابتدای اکتبر بدون موافقت کنگره مسدود شده بود، دوباره برقرار و تا ۳۰ ژانویه تمدید میشود.
افزون بر این، طرح کنونی کارزار دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده برای کوچکسازی دولت فدرال را که به اخراج هزاران کارمند انجامید، متوقف و از هرگونه تعدیل نیرو تا پایان ماه نخست سال آینده میلادی (۱۰ بهمن) جلوگیری میکند.
در نتیجه این طرح، دولت فدرال در مسیر فعلی خود باقی میماند که به معنای افزودن سالانه حدود ۱.۸ تریلیون دلار به بدهی ۳۸ تریلیون دلاری دولت است.
مجلس نمایندگان که از ۲۸ شهریور تاکنون رایگیری نداشته، انتظار میرود تا روز چهارشنبه تشکیل جلسه دهد.
به گزارش خبرگزاری رویترز، مایک جانسون، رییس مجلس نمایندگان، گفته است که قصد دارد این طرح را تا دو روز دیگر به تصویب برساند و برای امضای نهایی به ترامپ بفرستد.
ترامپ توافق دو حزب برای بازگشایی دولت را «بسیار خوب» توصیف کرد.
دموکراتها چطور همراه شدند؟
به گفتهی فردی آشنا با مذاکرات، توافق یکشنبه میان دموکراتها و جمهوریخواهان با میانجیگری سناتورهای دموکرات مگی وود هَسَن و جین شاهین، هر دو از ایالت نیوهمپشایر، و اَنگِس کینگ، سناتور مستقل از ایالت مِین حاصل شد.
یکی از مهمترین موارد اختلاف دموکراتها با جمهوریخواهان تمدید یارانههای بیمه درمانی در قالب طرح مشهور به «اوباما کِر» بود.
ترامپ از ابتدای دومین دوره ریاستجمهوری خود روی برچیدن این پوشش درمانی که دسترسی افراد کمدرآمد به بیمه درمانی را میسر میکند، تاکید کرده است.
طرح مورد توافق دو حزب که اکنون در سنا تصویب شده است، بر رایگیری مشخصی در میانه دسامبر تاکید دارد که طی آن نمایندگان سنا درباره تمدید یارانههای قانون مراقبت همگانی تصمیم بگیرند.
در نظر گرفتن این بند تازه راه را برای همراهی بخشی از دموکراتها با طرح جمهوریخواهان باز کرد. با این حال گروهی از دموکراتها همچنان ناراضیاند و اعتقاد دارند که هیچ تضمینی وجود ندارد که سنا یا مجلس نمایندگان تحت کنترل جمهوریخواهان با تمدید یارانههای بیمه درمانی موافقت کند.
سناتور دیک دربین، نماینده دموکرات از ایالت ایلینوی، گفت: «کاش میتوانستیم کارهای بیشتری انجام دهیم. به نظر میرسید تعطیلی دولت فرصتی برای دستیابی به سیاستهای بهتر باشد، اما اینگونه نشد.»
نظرسنجی اواخر اکتبر رویترز/ایپسوس نشان داد که ۵۰ درصد از آمریکاییها جمهوریخواهان را مسئول تعطیلی دولت میدانند، در حالی که ۴۳ درصد دموکراتها را مقصر میدانند.
همچنین، گمانهزنیها از این حکایت دارد که توافق جدید شامل هیچ سازوکار مشخصی برای جلوگیری از اعمال کاهش بیشتر هزینهها از سوی ترامپ نباشد.
با این حال، این توافق دولت را موظف میکند برنامه یارانه غذایی موسوم به «اسنپ» را تا ۳۰ سپتامبر سال آینده تأمین مالی کند و حتی در صورت تعطیلی دوباره دولت در آن بازه، از بروز هرگونه وقفه یا اختلال احتمالی در اجرای این طرح جلوگیری خواهد کرد.
کوین هَسِت، مشاور اقتصادی کاخ سفید، پیشتر هشدار داده بود که در صورت ادامه تعطیلی دولت، ممکن است رشد اقتصادی در سهماهه چهارم سال جاری منفی شود، بهویژه اگر پروازها تا تعطیلات روز شکرگزاری در ۲۷ نوامبر به وضعیت عادی بازنگردند.
در میدان، تبادل اجساد و گروگانها ادامه دارد، و همزمان دو محور دیپلماتیک فعال است: یکی در اورشلیم، با محوریت جَرد کوشنر و استیو ویتکاف و دیگری در نیویورک، شورای امنیت سازمان ملل، به رهبری مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل.
این دو جبهه، بهظاهر مجزا، در واقع دو وجه از یک راهبرد گستردهتر ایالات متحده با هدف مهار بحران و تحکیم طرح صلح ۲۰مادهای دولت ترامپ هستند.
آتشبس شکننده و تحویل اجساد
دوشنبه، ارتش اسرائیل پیکر ۱۵ فلسطینی را به غزه بازگرداند؛ گامی در ادامه مبادلات انسانی میان دو طرف. این اقدام تنها یک روز پس از آن انجام شد که شبهنظامیان فلسطینی پیکر هَدَر گولدین، سرباز ۲۳ سالهای را که در جنگ سال ۲۰۱۴ کشته شده بود، به اسرائیل تحویل دادند.
بازگشت پیکر گولدین پس از ۱۱ سال برای افکار عمومی اسرائیل معنایی فراتر از یک مبادله ساده داشت: پایانی بر یکی از دردناکترین فصلهای حافظه ملی.
وزارت بهداشت غزه اعلام کرده است که اسرائیل تاکنون ۳۱۵ جسد را تحویل داده و از میان آنها تنها ۹۱ نفر شناسایی شدهاند.
نبود امکانات لازم برای آزمایش دیانای و دفن دستهجمعی بسیاری از قربانیان، روند شناسایی را دشوار کرده است.
در مقابل، اسرائیل وعده داده است که در ازای تحویل جسد هر یک گروگان اسرائیلی، اجساد ۱۵ فلسطینی را بازگرداند.
اکنون تنها بقایای چهار گروگان در غزه باقی مانده است. این را میتوان نشانهای از پیشرفت هرچند کُند و بطئی مرحله نخست آتشبس ارزیابی کرد.
دیپلماسی در اورشلیم: بازگشت کوشنر به میدان
همزمان، جَرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ و از طراحان اصلی طرح صلح ۲۰مادهای واشینگتن، بار دیگر وارد صحنه شده است.
او دوشنبه ۱۹ آبان برای دومین بار در دفتر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، حضور یافت.
هرچند تاکنون منابع رسمی جزئیاتی از این دیدار را اعلام نکردهاند، اما به گواه منابع نزدیک به مذاکرات کوشنر در حال هدایت گفتوگوهایی برای تضمین خروج امن حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ جنگجوی حماس است که در منطقه موسوم به «منطقه زرد» که همچنان تحت کنترل اسرائیل است، محصور شدهاند.
بر اساس این طرح، این افراد در ازای تسلیم سلاحهایشان اجازه خروج یا عقبنشینی به مواضع تحت کنترل حماس در باریکه غزه را خواهند یافت. شاید بتوان این گام را مقدمهای برای آغاز مرحله دوم توافق دانست.
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا و نزدیکترین مشاور تجاری ترامپ، نیز در این سفر کوشنر را همراهی میکند.
هر دوی آنها همزمان با گسترش همکاریهای امنیتی، در افتتاح «مرکز هماهنگی غیرنظامی–نظامی» شرکت کردند.
این مرکز تحت نظارت فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) با حضور ۲۰۰ نیروی نظامی آمریکایی ایجاد شده است تا روند اجرای آتشبس، انتقال کمکهای بشردوستانه و نظارت امنیتی را مدیریت کند.
محور دوم در نیویورک: نبرد بر سر قطعنامه
جبهه دوم دیپلماسی در نیویورک در جریان است. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، پیشنویس قطعنامهای ۱۰ مادهای را به شورای امنیت ارائه داده است که بخشهایی از طرح صلح ترامپ را به قانون الزامآور بینالمللی تبدیل میکند.
در این پیشنویس ایجاد سازوکاری موسوم به «هیات صلح» برای اداره غزه تا پایان سال ۲۰۲۷ پیشنهاد شده است.
این پیشنویس همچنین بر استقرار نیروی بینالمللی ثبات به رهبری مصر برای اجرای روند خلع سلاح و بازسازی این منطقه تاکید میکند.
این متن با مخالفتها و تردیدهای گسترده روبهروست. از یک سو، کشورهای اروپایی از نبود مسیر روشن برای تحقق راهحل دوکشوری و تشکیل کشور فلسطین انتقاد کردهاند. از سوی دیگر کشورهای عربی هشدار دادهاند که بدون تضمین این مسیر، نیروهای خود را به غزه اعزام نخواهند کرد.
با این حال، واشینگتن موضعی قاطع اتخاذ کرده است: «بپذیرید یا رد کنید.» به گفته دیپلماتها، والتز به اعضای شورا هشدار دادهاست گزینه دیگر در برابر پذیرش طرح ترامپ، بازگشت جنگ خواهد بود.
اختلافها درون اسرائیل و فشار واشینگتن
در تلآویو، دولت نتانیاهو با یک بحران داخلی بیسابقه روبهروست. نخستوزیر از یکسو زیر فشار شرکای راستگرای افراطی خود قرار دارد که هرگونه امتیاز به حماس را خیانت میدانند و از سوی دیگر، با فشار سنگین متحد استراتژیک خود برای حفظ آتشبس مواجه است.
همزمان، روند محاکمه فساد نتاتیاهو در دیوان عالی اسرائیل دوباره فعال شده و تهدید سیاسی بزرگی برای نخستوزیر ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، حضور پیدرپی مقامات آمریکایی، از کوشنر و ویتکاف تا جی دی ونس، معاون رییسجمهوری و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، فضای تصمیمگیری نتانیاهو را در عمل محدود کرده است.
آمریکا، که مصمم است آتشبس شکننده را به یک دستآورد سیاسی بلندمدتی تبدیل کند، دیگر تمایلی ندارد آینده غزه را بهتنهایی در دستان اسرائیل یا حماس ببیند.
توازن شکننده صلح و سیاست
یک ماه پس از آغاز آتشبس، صحنه خاورمیانه وارد مرحلهای حساس شده است. در یک سو، تلاشهای مستمر واشینگتن برای تثبیت توافق، از میدان تا سازمان ملل، ادامه دارد و در سوی دیگر، اختلافهای داخلی در اسرائیل و بیاعتمادی عمیق فلسطینیها به نیت واقعی این طرح، سایهای سنگین بر آینده آتشبس انداخته است.
آینده این روند بیش از هر چیز به دو عامل بستگی دارد: نخست، موفقیت کوشنر در قانعکردن اسرائیل و حماس برای ورود به مرحله دوم توافق و دیگر، توان واشینگتن برای گذراندن پیشنویس قطعنامه از سد شورای امنیت بدون وتوی قدرتهای بزرگ.
این روزنامه در گزارشی که دوشنبه ۱۹ آبان منتشر شد، نوشت که متن جدید شامل تغییرات اساسی نسبت به پیشنویس اولیه است.
یکی از مهمترین تغییرات افزودن طرح بیستمادهای ترامپ بهعنوان ضمیمه رسمی قطعنامه است. در این پیوست، بندی درباره «مسیر تشکیل کشور فلسطین» گنجانده شده است.
به نقل از منابع دیپلماتیک این تغییر پاسخی است به اعتراضها و فشارهای چند کشور عربی که تاکید داشتند موضوع فلسطین باید بخشی از این قطعنامه باشد.
پیشبینی میشود شورای امنیت حداکثر تا جمعه ۲۵ آبان این قطعنامه را به رای بگذارد.
اصلاحیه دیگری تصریح میکند که هرگونه خروج نیروهای ارتش اسرائیل از غزه مشروط به تایید خلع سلاح کامل این منطقه خواهد بود و باید در هماهنگی با ایالات متحده و کشورهای عربی منطقه انجام شود.
بر اساس این نسخه جدید از پیشنویس، خروج نیروها باید مطابق با «شاخصها و جدول زمانی مورد توافق مشترک» انجام شود و حضور امنیتی اسرائیل در باریکه غزه بهصورت محدود تا زمانی ادامه خواهد داشت که سازوکارهایی پایدار برای جلوگیری از بازسازی زیرساختهای نظامی و بازگشت تروریسم عملی شود.
در پیشنویس تازه، ساختار جدیدی به نام «نهاد گذار به صلح» تعریف شده است. این نهاد نهاد موقت بینالمللی وظیفه نظارت بر اجرای طرح بیستمادهای ترامپ را برعهده خواهد داشت.
بر اساس این بند، «نهاد گذار به صلح» باید هر شش ماه یکبار گزارش مکتوبی از پیشرفتهای اجرایی را به شورای امنیت ارائه کند. هدف از این گزارشها «تضمین شفافیت و ارزیابیهای منظم از وضعیت میدانی» اعلام شده است.
بند هفتم نسخه جدید نیز بر همکاری منطقهای و خلع سلاح کامل غزه تاکید دارد. این بند خواستار هماهنگی مستقیم میان ارتش اسرائیل، «نیروی بینالمللی ثبات»، کشورهای عربی همکار و ایالات متحده شده است.
وظیفه «نیروی بینالمللی ثبات» جلوگیری از بازسازی گروههای مسلح و تضمین خالی ماندن غزه از سلاح خواهد بود.
به نوشته اورشلیمپست، این پیشنویس همچنین با هدف نهادینهسازی نظام پاسخگویی مستمر به شورای امنیت تنظیم شده است تا شورا بتواند با دریافت گزارشهای دورهای، نقشی فعال در روند اجرایی داشته باشد و در صورت نیاز فازهای اجرایی را اصلاح کند.
به گزارش این روزنامه، پیشنویس جدید ابتدا برای ۲۴ ساعت جهت دریافت نظر و بازخورد اعضای شورای امنیت توزیع خواهد شد و رأیگیری درباره آن تا جمعه ۱۴ نوامبر یا حداکثر دوشنبه ۱۷ نوامبر برگزار میشود.
در صورت تصویب، این قطعنامه میتواند نقشهراهی برای پایان رسمی جنگ در غزه، آغاز بازسازی تحت نظارت بینالمللی و شکلگیری مرحلهای تازه در نظم امنیتی منطقه باشد.
