بلومبرگ در گزارشی نوشت که واشینگتن و مسکو در تلاشند تا به توافقی برای توقف جنگ در اوکراین دست یابند که بر اساس آن، اشغال سرزمینهایی از اوکراین را که روسیه در جریان تهاجم نظامی خود تصرف کرده، تثبیت کند.
خبرگزاری بلومبرگ جمعه ۱۷ مرداد، به نقل از منابع آگاه، نوشت که مقامهای آمریکایی و روسی در حال کار بر روی توافقی درباره مناطق مورد بحث هستند تا زمینه را برای نشست برنامهریزیشده میان دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، و ولادیمیر پوتین، همتای روس او فراهم کنند.
این دیدار ممکن است در روزهای آینده برگزار شود.
پیشتر رویترز به نقل از منابع آگاه نوشت که «هدف پوتین، تصرف کامل مناطق دونتسک، لوهانسک، زاپروژیا و خرسون است؛ مناطقی که روسیه آنها را متعلق به خود میداند. رییسجمهوری روسیه تنها پس از تصرف کامل این چهار منطقه گفتگوهای صلح را آغاز خواهد کرد.»
جیمز راجرز، نویسنده کتاب «بازگشت روسیه» نیز به رویترز گفت: «اگر پوتین بتواند چهار منطقهای را که بهنام روسیه اعلام شدهاند بهطور کامل تصرف کند، میتواند ادعا کند که جنگ او در اوکراین به اهدافش رسیده است.»
پنجشنبه ترامپ اعلام کرد که دیدار او با رییسجمهوری روسیه مشروط به دیدار پوتین با ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، نیست.
ترامپ تلاش کرده تا روابط با روسیه را بهبود بخشد و جنگ اوکراین را پایان دهد، هرچند در اظهارات عمومی خود گاهی پوتین را ستوده و گاهی بهشدت مورد انتقاد قرار داده است.
گفتوگوی پوتین با رهبران چین و هند
کرملین اعلام کرد که پوتین جمعه در تماسهای تلفنی جداگانه با شی جینپینگ رییسجمهوری چین و نارندرا مودی، نخستوزیر هند، درباره سفر استیو ویتکاف، فرستاده رییسجمهوری ایالات متحده به مسکو که این هفته انجام شد، گفتوگو کرد.
نماینده ترامپ چهارشنبه سه ساعت با پوتین در مسکو مذاکره کرد. هم روسیه و هم آمریکا این دیدار را سازنده خواندهاند.
گفتوگوی پوتین و مودی چند روز پس از آن انجام شد که ترامپ تعرفهای ۲۵ درصدی بر کالاهای هندی وضع کرد تا دهلینو را به دلیل ادامه خرید نفت از روسیه مجازات کند.
این میزان تعرفه، میزان کل تعرفه بر کالاهای صادراتی هند به ایالات متحده را به ۵۰ درصد رساند که از بالاترین تعرفههای اعمالشده بر هر شریک تجاری آمریکا محسوب میشود.
مودی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «گفتوگویی بسیار خوب و مفصل با دوست خود، رییسجمهوری پوتین، داشتم. از او بابت ارائه آخرین تحولات در مورد اوکراین تشکر کردم.»
وزارت امور خارجه هند اعلام کرد که مودی از پوتین برای سفر به دهلینو به منظور برگزاری بیستوسومین نشست سالانه هند و روسیه در اواخر سال جاری دعوت کرده است.
گفتوگوی پوتین با دیگر رهبران
همچنین جمعه، خبرگزاری دولتی بلاروس «بلتا» گزارش داد که پوتین با الکساندر لوکاشنکو، رییسجمهوری بلاروس، تماس تلفنی برقرار کرده است.
جزئیاتی از این گفتوگو ارائه نشده است. اما خبرگزاری دولتی روسیه «تاس» پیشتر اعلام کرده بود که پوتین با رهبران قزاقستان و ازبکستان نیز گفتوگو کرده و آنها را در جریان مذاکراتی که با ویتکاف درباره جنگ اوکراین داشته، قرار داده است.
ونس قرار است جمعه ۱۷ مرداد به همراه همسر و سه فرزند خردسالشان، وارد لندن شود. بخشی از برنامه این سفر شامل اقامت در اقامتگاه روستایی وزیر امور خارجه بریتانیا که از آن برای مهمانان رسمی استفاده میشود، خواهد بود.
این سفر در حالی انجام میشود که تنشها میان آمریکا و اروپا افزایش یافته، صحنه سیاسی داخلی در هر دو کشور دستخوش تغییر شده و دیدگاههای سیاست خارجی ونس، بهویژه در حالی که او به یکی از چهرههای کلیدی دولت دونالد ترامپ تبدیل شده، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.
یک منبع آگاه در گفتوگو با رویترز سفر ونس به بریتانیا را یک «سفر کاری» توصیف کرد که شامل چندین دیدار رسمی، نشستها و بازدید از اماکن فرهنگی خواهد بود. انتظار میرود ونس همچنین با نیروهای آمریکایی مستقر در بریتانیا دیدار کند.
ونس که مدافع سیاست خارجی «اول آمریکا» است، پیشتر گفته بود پیروزی انتخاباتی سال گذشته حزب کارگر، حزب چپ میانه بریتانیا، به این معنی است که بریتانیا «شاید» اولین «کشور واقعا اسلامگرا» با سلاح هستهای باشد.
او همچنین از بریتانیا بهخاطر تضعیف آزادی بیان و قرار دادن «آزادیهای اساسی شهروندان مذهبی بریتانیا در تیررس» انتقاد کرده بود.
در آستانه این سفر، مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، در واکنش به سخنان نخستوزیر بریتانیا علیه سیاست کنترل کامل غزه، با اشاره به جنگ جهانی دوم و حملات نازیهای آلمان، در شبکه ایکس نوشت اگر کییر استارمر در آن زمان نخستوزیر بود اکنون «بریتانیا آلمانی صحبت میکرد.»
سفیر آمریکا اشاره کرد که «انتظار دارید اسرائیل تسلیم حماس شود و به آنها غذا بدهد، در حالی که گروگانهای اسرائیلی در حال گرسنگی کشیدن هستند؟ آیا بریتانیا در مقابل نازیها تسلیم شد و برای آنها غذا ارسال کرد؟»
استارمر تصمیم دولت اسرائیل برای کنترل کامل غزه را اشتباه خوانده و خواستار بازنگری فوری در آن شده است.
از سوی دیگر، لَمی زمانی ترامپ را «افراطگرای راستگرا» و «نئونازی» خوانده بود، اما پس از به قدرت رسیدن، این اظهارات را «اخبار قدیمی» دانست و کنار گذاشت.
با وجود این اختلافات، این دو رابطهای گرم ایجاد کردهاند که به گفته دو مقام آگاه، ریشه در دوران کودکی دشوارشان و ایمان مشترک مسیحیشان دارد.
لمی در سفر ماه مارس به واشینگتن، در مراسم عشای ربانی در اقامتگاه معاون رییسجمهوری آمریکا حضور یافت و این دو در ماه مه نیز در رم و در مراسم آغاز به کار پاپ لئو چهاردهم بار دیگر با یکدیگر دیدار کردند.
مقامهای رسمی میگویند نشست دوجانبه جمعه دستورکار رسمی مشخصی ندارد، اما احتمالا به بحرانهای اوکراین و غزه و همچنین مسائل تجاری خواهد پرداخت.
بریتانیا از ترامپ خواسته است که در جنگ اوکراین از کییف حمایت کند و تلاشها برای پایان دادن به بحران انسانی در غزه را تسریع بخشد.
با این حال، برونون مدوکس، مدیر اندیشکده چتم هاوس، به رویترز گفت که لمی احتمالا در این زمینه فشار زیادی وارد نخواهد کرد.
او گفت: «این فرصتی است برای ارائه دیدگاه بریتانیا، اما آنها به دنبال درگیری نیستند.»
او افزود که مقامهای بریتانیایی از توافق تجاری که با ترامپ به دست آوردهاند راضیاند و بریتانیا از هر فرصتی برای ایجاد روابط با دولت ترامپ استقبال میکند.
سفر ونس مدت کوتاهی پس از سفر خصوصی ترامپ به اسکاتلند انجام میشود؛ سفری که شامل دیدار با کییر استارمر نخستوزیر بریتانیا و اورزولا فوندرلاین رییس کمیسیون اروپا بود.
در جریان این دیدار، چارچوب توافقنامهای میان آمریکا و اتحادیه اروپا حاصل شد که بر اساس آن ۱۵ درصد تعرفه واردات بر بیشتر کالاهای اروپایی وضع میشود.
ترامپ همچنین قرار است در ماه سپتامبر برای یک سفر رسمی دولتی به بریتانیا بازگردد.
رویترز جمعه ۱۷ مرداد نوشت این اقدام، نخستین نشانه آشکار نارضایتی دهلینو از تصمیم دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای اعمال تعرفههای تجاری علیه هند است.
بر اساس این گزارش، قرار بود راجنات سینگ، وزیر دفاع هند، طی هفتههای آینده برای نهایی کردن خرید تسلیحات به آمریکا سفر کند، اما این سفر بهدنبال تحولات اخیر لغو شده است.
طبق برنامه، او قرار بود در سفر به آمریکا، خرید شش فروند هواپیمای شناسایی بوئینگ P8I را اعلام کند. به گفته دو منبع آگاه، مذاکرات در این زمینه در قالب قراردادی به ارزش ۳.۶ میلیارد دلار به مراحل پایانی رسیده بود.
پیشتر در هشتم مرداد، ترامپ اعلام کرد در واکنش به اقدام هند در خرید نفت و تسلیحات از روسیه، بر کالاهای هندی تعرفه ۲۵ درصدی وضع میکند.
یک مقام هندی در رابطه با تحولات اخیر به رویترز گفت هیچ دستور مکتوبی برای توقف خرید تسلیحات از ایالات متحده صادر نشده و این امر به دهلینو امکان میدهد در صورت لزوم سریعا روند مذاکرات را از سر بگیرد.
او در عین حال تاکید کرد: «دستکم تاکنون هیچ پیشرفتی حاصل نشده است.»
خرید خودروهای زرهی و موشکهای ضدتانک در هالهای از ابهام
رویترز در ادامه گزارش خود نوشت در پی تنشهای اخیر میان دهلینو و واشینگتن، مذاکرات درباره فروش خودروهای زرهی استرایکر ساخت شرکت «جنرال داینامیکس لَند سیستمز» و موشکهای ضدتانک جاوِلین ساخت دو شرکت «رِیتیان» و «لاکهید مارتین» به هند متوقف شده است.
ترامپ و نارندرا مودی، نخستوزیر هند، پیشتر در فوریه خبر داده بودند دو کشور برنامه خرید و تولید مشترک این تجهیزات را در دستور کار قرار خواهند داد.
به گزارش موسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (سیپری)، هند دومین واردکننده بزرگ سلاح جهان به شمار میرود و روسیه بهطور سنتی اصلیترین تامینکننده آن بوده است.
با این حال، هند در سالهای اخیر رویکرد خود را به سمت واردات از قدرتهای غربی مانند فرانسه، اسرائیل و آمریکا تغییر داده است.
این تغییر رویکرد تا حدی ناشی از محدودیتهای روسیه در صادرات سلاح است، زیرا مسکو در جریان تهاجم به اوکراین بهشدت به توان نظامی خود متکی است. افزون بر این، تحلیلگران غربی معتقدند عملکرد ضعیف برخی تسلیحات روسی در میدان نبرد نیز در این تغییر موثر بوده است.
یکی از مقامهای هندی به رویترز گفت با وجود اختلافات اخیر، همکاریهای گسترده دفاعی میان واشینگتن و دهلینو، از جمله تبادل اطلاعات و برگزاری رزمایشهای مشترک، همچنان ادامه دارد.
دو منبع هندی دیگر نیز اعلام کردند این کشور همچنان آمادگی دارد واردات نفت از روسیه را کاهش دهد و در صورت دستیابی به قیمتهای مشابه، مایل است با دیگر عرضهکنندگان، از جمله آمریکا، قرارداد همکاری امضا کند.
در پی سالها مناقشه خونین میان ارمنستان و آذربایجان بر سر قرهباغ، اکنون دو کشور در آستانه توافقی تاریخی با میانجیگری ایالات متحده قرار گرفتهاند.
این توافق در قالب پروژهای تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه جهانی» (پروژه TRIPP) که عنوانیست تازه برای «دالان (کریدور) زنگزور»، ممکن است ژئوپلیتیک منطقه قفقاز جنوبی را متحول کند.
این گزارش به بررسی ریشههای تاریخی بحران، روند دیپلماتیک اخیر، نقش جمهوری اسلامی و چالشهای پیش رو در مسیر صلح در قفقاز جنوبی میپردازد.
ریشههای تاریخی مناقشه
مناقشه بین ارمنستان و آذربایجان ریشهای دیرینه دارد. پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، هر دو کشور تازهاستقلالیافته (۱۹۱۸-۱۹۲۱) بر سر مناطق مورد مناقشه، از جمله قرهباغ، ادعاهایی متضاد داشتند.
این تنشها هرگز بهطور کامل حل نشدند و تنها با ادغام دو کشور در اتحاد جماهیر شوروی موقتا خاموش شدند.
در دوران شوروی، منطقه قرهباغ کوهستانی علیرغم جمعیت عمدتا ارمنی، بهعنوان منطقهای خودمختار در داخل آذربایجان تعیین شد.
این تصمیم زمینهساز تنشهای آینده شد.
جنگ اول قرهباغ (۱۹۸۸-۱۹۹۴)
با تضعیف اتحاد شوروی، ارامنه قرهباغ خواهان انتقال به ارمنستان شدند. این امر به خشونتهایی چون کشتار سومقایت و باکو در اواخر دهه ۱۹۸۰ انجامید.
در نهایت، جنگی تمامعیار بین ارمنستان و آذربایجان آغاز شد. این جنگ حدود ۳۰ هزار کشته بر جای گذاشت و صدها هزار نفر را آواره کرد. نیروهای ارمنی علاوه بر قرهباغ، بخشهایی از خاک آذربایجان را نیز تصرف کردند.
آتشبس سال ۱۹۹۴ که با میانجیگری روسیه برقرار شد، وضعیت موجود را تثبیت کرد؛ ولی مساله اصلی، یعنی وضعیت نهایی قرهباغ، حلنشده باقی ماند.
درگیریهای متناوب
پس از جنگ، درگیریهای مرزی متناوب ادامه یافت؛ از جمله جنگ چهار روزه در سال ۲۰۱۶.
در سال ۲۰۲۰، آذربایجان با حملهای گسترده، بسیاری از مناطق تحت کنترل ارمنستان را بازپس گرفت. آتشبس سهجانبهای که با میانجیگری روسیه حاصل شد، بخشهایی از قرهباغ را تحت کنترل جمهوری آذربایجان درآورد.
در دسامبر ۲۰۲۲، آذربایجان محاصره قرهباغ را آغاز کرد و در سپتامبر ۲۰۲۳ با حملهای تازه، موجب خروج حدود ۱۵۰ هزار ارمنی از این منطقه شد.
در نهایت، جمهوری خودخوانده آرتساخ در آغاز سال ۲۰۲۴ منحل شد.
تحولات اخیر و نشست در امارات
مارس ۲۰۲۵، ایروان و باکو درباره متن پیمان صلح به توافق رسیدند و ارمنستان رسما ادعای حاکمیت خود بر قرهباغ را کنار گذاشت.
۱۹ تیر سال جاری، نخستوزیر ارمنستان و رییسجمهوری آذربایجان در ابوظبی دیدار کردند؛ اتفاقی که بهعنوان نقطه عطفی تاریخی در نظر گرفته شد.
دیدار در آمریکا
دونالد ترامپ، ۱۷ مرداد میزبان رهبران ارمنستان و آذربایجان در کاخ سفید است تا یک توافق صلح تاریخی را به امضا برسانند.
مهمترین بخش این توافق ایجاد دالان زنگزور است: مسیری راهبردی که جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان متصل میکند.
این مسیر که در رسانههای آذربایجانی و ترکی بهعنوان «دالان زنگزور» شناخته میشود، اکنون در قالبی متفاوت و با نقشآفرینی آمریکا بهعنوان اجارهکننده ۹۹ ساله مطرح شده است.
طبق گزارش واشینگتنپست، در متن توافق آمده است که گروه مینسک بهعنوان ساختار میانجیگری سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE Minsk Group)، منحل میشود و هیچ سازوکار جایگزینی از سوی این نهاد تعریف نخواهد شد.
در حالی که این توافق نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی را کاهش میدهد، انتقاداتی به آن وارد شده؛ از جمله نادیده گرفتن وضعیت ارامنه آواره و نقض حقوق بشر.
نقش تاریخی و فعلی ایران
سرزمینهای امروز ارمنستان و جمهوری آذربایجان در گذشته بخشی از قلمرو ایران بودند. در پی جنگهای ایران و روسیه در قرن نوزدهم، ایران این مناطق را به روسیه واگذار کرد.
جمهوری آذربایجان و ایران اکثریت شیعه دارند و دارای پیوندهای مذهبی و فرهنگی عمیقی هستند ولی روابط سیاسی آنها همیشه پایدار نبوده است.
میانجیگری و مواضع دیپلماتیک
سال ۱۹۹۲، ایران میزبان رهبران ارمنستان و آذربایجان در «بیانیه تهران» بود.
این تلاش صلحآمیز خیلی زود با ادامه درگیریها ناکام ماند.
در دهههای بعد، جمهوری اسلامی به دلایل ژئوپلیتیکی بیشتر به ارمنستان نزدیک شد؛ بهویژه در واکنش به روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل.
همکاری نظامی و اقتصادی
آوریل ۲۰۲۵، جمهوری اسلامی و ارمنستان برای نخستین بار رزمایش مشترک نظامی برگزار کردند. هدف از این رزمایش دو روزه در مرز نُردوز، تمرینی برای مقابله با «تهدیدات شبهنظامی و تروریستی» عنوان شد.
در حوزه اقتصادی، ایران تامینکننده انرژی ارمنستان است و دو کشور پروژههای مشترک زیرساختی در حوزه برق و آب دارند.
جایگاه ایران در چارچوب صلح جدید
اگرچه تهران نقشی تاریخی در میانجیگری میان آذربایجان و ارمنستان داشت، ولی در روند صلح جدید به حاشیه رانده شد.
دالان زنگزور مسیرهای ترانزیتی سنتی ایران را دور میزند و به ارمنستان انگیزه میدهد که از وابستگی به جمهوری اسلامی بکاهد.
با این حال، تهران همچنان شریکی حیاتی برای ایروان در حوزههای انرژی، امنیت و تجارت باقی خواهد ماند.
در عین حال، جمهوری اسلامی با اتحاد آذربایجان، ترکیه و غرب در قفقاز با احتیاط برخورد میکند و بهدنبال موازنه راهبردی است.
