چرا نیم‌قرن آینده ایران، تکرار ۵۰ سال گذشته نخواهد بود

تازه‌ترین گزارش سازمان تنظیم بازار انرژی ترکیه نشان می‌دهد که این کشور در سه ماهه ابتدایی سال ۲۰۲۵ بیش از پنج میلیارد متر مکعب گاز مایع (ال‌ان‌جی) از ایالات متحده آمریکا وارد کرده است.

آمریکا در کل سال ۲۰۲۴ شش میلیارد متر مکعب گاز به ترکیه داده بود که ۳۸ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۳ بود.

بدین‌ترتیب آمریکا در سه ماهه ابتدایی امسال با اختلاف اندکی بعد از روسیه، بزرگ‌ترین تامین‌کننده گاز ترکیه شده است؛ در حالی که تا چند سال پیش، ایران دومین صادرکننده بزرگ گاز به ترکیه بود.

ایران از سال گذشته با کسری گاز در تمامی فصول روبه‌رو شده و در زمستان‌ها کسری روزانه گاز این کشور به بالای ۲۵۰ میلیون متر مکعب می‌رسد؛ رقمی عظیم که معادل کل مصرف روزانه گاز ترکیه در همین فصل است.

آمارهای سازمان تنظیم بازار انرژی ترکیه نشان می‌دهد ایران به خاطر کسری عظیم گاز، زمستان ۱۴۰۳، بالغ بر ۸۳۰ میلیون متر مکعب گاز تحویل ترکیه داده که ۳۹ درصد کمتر از سال قبل از آن است و نسبت به زمستان دو سال پیش نیز نصف شده است.

ایران طبق قرارداد، باید هر ماه ۹۰۰ میلیون متر مکعب گاز تحویل ترکیه دهد، اما کل گازی که طی سه ماه زمستان تحویل ترکیه داده، از این رقم نیز کمتر است.

قرارداد ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه سال آینده به اتمام می‌رسد و با وجود پیشنهادهای مکرر ایران، ترکیه هنوز تمایلی به تمدید آن نشان نداده است.

با توجه به ادامه روند طبیعی خرید گاز روسیه و جمهوری آذربایجان (سومین صادرکننده بزرگ گاز به ترکیه)، دولت آنکارا گاز مایع آمریکا را بی‌ سر و صدا جایگزین گاز ایران می‌کند.

ایران طی سال‌های گذشته همواره در زمستان در عمل به تعهدات صادرات گاز ناتوان بوده و ترکیه را دچار مشکل کرده است.

با توجه به گسترده شدن دامنه کسری گاز کشور به تمام فصول، چشم‌انداز تمدید قرارداد گازی دست‌کم در سطح قرارداد موجود وجود ندارد؛ کما این‌که ترکیه از مارس ۲۰۲۵ واردات گاز ترکمنستان از طریق سوآپ گازی با ایران را آغاز کرده است.

بازارهای عراق و سوریه

در کنار ترکیه، عراق تنها مشتری گازی ایران است؛ اما مقام‌های عراقی طی روزهای گذشته از افت تحویل گاز ایران خبر داده‌اند.

عراق گاز ایران را برای استفاده در نیروگاه‌های برقی خریداری می‌کند و افت تحویل گاز ایران باعث شده تولید برق عراق در آستانه پیک مصرف تابستانی سه هزار مگاوات کاهش یابد.

عراق همچنین سه درصد برق مصرفی خود را مستقیما از ایران وارد می‌کند. تا چند سال پیش این رقم ۱۰ درصد بود. اما ایران هم‌اکنون خود با کسری شدید برق، خاموشی‌های گسترده و محدودیت در تحویل برق به صنایع مواجه است.

ترکیه سال گذشته فروش برق به عراق را آغاز کرد و از سال جاری، فروش برق به عراق را دو برابر کرده و اکنون بیش از دو برابر ایران برق به عراق تحویل می‌دهد.

ارزش سالانه صادرات برق و گاز ایران حدود ۵.۵ میلیارد دلار است و دولت به شدت نیازمند این منابع است.

جمهوری اسلامی طی دهه‌های گذشته ده‌ها میلیارد دلار منابع مالی برای گروه‌های نیابتی در عراق، سوریه، لبنان، فلسطین و دیگر کشورها هزینه کرد تا نفوذ خود را افزایش دهد.

برخی مقام‌های جمهوری اسلامی مدعی بودند که این نفوذ منجر به درآمدهای کلان صادراتی و مشارکت پرسود در پروژه‌های صنعتی و معدنی کشورهای منطقه خواهد شد.

نتیجه این‌که، با در هم شکسته شدن گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی در حملات اسرائیل و سقوط رژیم بشار اسد در سوریه، جمهوری اسلامی عملا از معادلات کنار گذاشته شده است.

به‌طوری‌که عراق به وضوح از پایان وابستگی به ایران در دو سال آینده خبر داده و سوریه عملا روابط خود با ایران را قطع کرده است.

این در حالی است که دو سال پیش و در اوج تاخت و تاز نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی، بغداد و تهران قرارداد جدید گازی برای دو برابر کردن سطح صادرات امضا کرده بودند.

آمارهای شرکت اطلاعات کالا، کپلر، نشان می‌دهد ایران در بازه زمانی ۲۰۱۲ تا پایان سال گذشته میلادی، بیش از ۳۰۰ میلیون بشکه فقط نفت خام رایگان به سوریه ارسال کرده که ارزش آن ۲۳ میلیارد دلار است.

هفته گذشته دولت موقت سوریه قراردادی هفت میلیارد دلاری با شرکت‌های قطری، ترکیه و آمریکا برای توسعه شش هزار مگاوات نیروگاه برقی جدید امضا کرد.

بر این اساس، ترکیه قرار است سالانه دو میلیارد متر مکعب گاز برای تامین بخشی از سوخت این نیروگاه‌ها تحویل سوریه دهد.

قطر نیز از مارس سال جاری صادرات گاز به سوریه از طریق زیرساخت‌های کشور اردن را آغاز کرده است.

پیش‌تر قرار بود ایران نه‌تنها گاز سوریه را از مسیر عراق تامین کند، بلکه پروژهایی با نام خط لوله گازی «اسلامی» برای اتصال ایران از مسیر عراق و سوریه به اروپا نیز مد نظر جمهوری اسلامی بود.

رویاپردازی ایران برای تسخیر بازارهای منطقه و اروپا در حالی است که ترکیه حتی در دوران بشار اسد نیز ۱۵ برابر ایران صادرات کالا به سوریه داشت.

در حالی که صادرات ایران به سوریه با سقوط بشار اسد طی سال جاری قطع شده، ترکیه در چهار ماه ابتدایی امسال یک میلیارد دلار به این کشور صادرات کالا انجام داده که ۳۲ درصد بیشتر از دور مشابه پارسال است.

رهبر جمهوری اسلامی که چهارشنبه ۱۴ خرداد به مناسبت سالروز مرگ روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، در محل دفن او سخنرانی کرد، در بخشی از سخنان خود گفت پس از انقلاب فرانسه،‌ پادشاه و زنش را کشتند، اما بعد از انقلاب «احساسات فضا را قبضه کرد» و «مردم یادشان رفت برای چه مبارزه کردند» و پس از ناپلئون، همان خاندانی که انقلاب علیه آن‌ها بود، برگشتند.

پیش از افزایش اعتراضات در ایران، عموما چنین سخنان و اشاراتی به دوران پادشاهی پهلوی از سوی خامنه‌ای، بیشتر در مناسبت‌هایی نظیر ۲۲ بهمن بود. اشاره‌ها نیز اغلب در قالب حمله به حکومت پادشاهی بود اما اخیرا، سخنان خامنه‌ای راجع به دوره پهلوی، بیشتر هشدار نسبت به آینده است.

خرداد ۱۴۰۱، یک روز پس از سخنرانی شاهزاده رضا پهلوی، خامنه‌ای در مراسم سی‌و‌دومین سالگرد مرگ خمینی، درباره بازگشت خانواده سلطنتی هشدار داد و برگشتن به حکومت پهلوی را «ارتجاع» خواند.

او در مراسم تنفیذ حکم ریاست‌جمهوری مسعود پزشکیان که مرداد ۱۴۰۳ برگزار شد نیز برخلاف رویه معمول، ناگهان به دوران پهلوی پرداخت و شش دقیقه از سخنرانی‌اش را صرف حمله به دوران پیش از انقلاب ۵۷ کرد.

100%

خامنه‌ای دی ۱۴۰۳ نیز در دیداری عمومی، بار دیگر به خاندان پهلوی حمله کرد و گفت در دوران حکومت پادشاهان پهلوی، «ایران قلعه مستحکم منافع آمریکایی‌ها بود».

اولین بار که او در دوران رهبری خود، بابت رواج علاقه به خاندان پهلوی احساس خطر کرد، سال ۱۳۹۳ بود.

رهبر جمهوری اسلامی در سخنرانی دی ۱۳۹۳ خود با اشاره به این‌که «امروز این‌ها [دشمنان انقلاب ۵۷] سعى می‌کنند چهره‌ خاندان خبیث و منحوس پهلوى را بَزک کنند، آرایش کنند»، گفت: «دشمنان نظام نتوانستند نسل دوم و سوم را از انقلاب ناامید کنند.»

او تاکید کرد: «[اکنون دشمنان] چشم دوختند به نسل‌هاى بعدى، به جوان‌هاى بعدى، چون می‌دانند سرمایه‌ ملت ایران مردم‌اند.»

از همان زمان، دستگاه‌های تبلیغاتی که به‌طور مستقیم زیر نظر خامنه‌ای فعالیت می‌کنند، با همین کلید واژه «بزک پهلوی» فعال شدند؛ از جمله نشریه موسوم به «خط حزب‌الله» که از جمله بولتن‌های مورد استفاده در مراسم نماز جمعه است.

موضوع حمله به خاندان پهلوی از آن زمان به‌طور مویرگی در دستگاه تبلیغاتی خامنه‌ای دنبال می‌شود. برای نمونه، بهمن ۱۴۰۳، مهدی قدرتی، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان، حمله به خاندان پهلوی و حکومت دو پادشاه این خاندان را از محورهای «جهاد تبیین» برشمرد و تاکید کرد یکی از محورهای این موضوع «نشان دادن دوره سیاه طاغوت» به نسل جوان است.

دفاتر تبلیغات اسلامی در استان‌ها که از زیرمجموعه‌های دفتر رهبر جمهوری اسلامی به‌شمار می‌روند نیز در سال‌های اخیر به‌طور سالانه نشستی با نام «جهاد تبیین و تطهیرزدایی از خاندان پهلوی» برگزار می‌کنند.

100%

در سال‌های اخیر، بسیاری از فیلم‌های سینمایی و سریال‌ها در شبکه خانگی نیز داستان‌هایی را از دوره پهلوی روایت می‌کنند که افزایش قابل توجه این ژانر، به طور مکرر مورد توجه منتقدان این حوزه قرار گرفته است.

برخی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سینمایی از جمله «مصادره» و «فسیل»، داستانی را در همین دوران روایت می‌کنند.

اخیرا نیز سریال تاسیان و سووشون، داستان‌هایی مربوط به دوران حکومت پهلوی اول و دوم را روایت می‌کنند که با حاشیه‌هایی همراه شده‌اند.

کامران متین، استاد روابط بین‌الملل، به ایران‌اینترنشنال گفت: «به نظر می‌رسد مذاکرات میان ایران و آمریکا به مراحل پایانی خود رسیده؛ بن‌بستی که تا حد زیادی قابل پیش‌بینی بود، چراکه مواضع دو طرف درباره غنی‌سازی تا این لحظه آشتی‌ناپذیر باقی مانده است.»

به گفته او، در طرح پیشنهادی آمریکا محدودیت‌های مشخصی برای امکان غنی‌سازی در خاک ایران و همچنین توسعه و پژوهش در این حوزه در نظر گرفته شده است و به‌نظر می‌رسد هدف از این طرح، انتقال کامل غنی‌سازی از ایران به خارج از کشور باشد؛ موضوعی که جمهوری اسلامی تاکنون از پذیرش آن خودداری کرده است.

این استاد روابط بین‌الملل در ادامه گفت به‌نظر می‌رسد صراحت خامنه‌ای در مخالفت با این موضوع نیز، ناشی از آگاهی او از شرایط مذاکرات باشد.

متین افزود: «ایالات متحده در پنج دور مذاکره شرکت کرده و اختلاف‌نظرها میان اسرائیل و آمریکا در رسانه‌های غربی و آمریکایی بازتاب یافته‌اند.»

او گفت تحلیل‌ها حاکی از آن است که اسرائیل بدون حمایت مستقیم آمریکا اقدام نظامی علیه ایران انجام نخواهد داد و این مساله ممکن است خامنه‌ای را به موضع‌گیری صریح‌تر تشویق کرده باشد.

شاهین مدرس، کارشناس روابط بین‌الملل و تحلیل‌گر مطالعات امنیتی، در گفت‌وگو با ایران‌اینترنشنال،‌ سخنرانی علی خامنه‌ای، را صریح‌ترین موضع‌گیری او پیش از سناریوی آغاز احتمالی جنگ خواند.

او گفت: «با توجه به محتوای این سخنان، دولت ترامپ احتمالا نگران است و اقدام بعدی‌اش می‌تواند برگزاری یک دور نهایی مذاکرات در هفته‌های آتی باشد؛ مذاکراتی که اگر شکست بخورد، عملا معجزه‌ای لازم است تا جمهوری اسلامی از مواضع لجاجت‌آمیز خود عقب‌نشینی کند.»

به گفته مدرس، در صورت شکست مذاکرات، آمریکا بلافاصله تلاش خواهد کرد تا فشارهای اقتصادی شدیدی علیه جمهوری اسلامی اعمال کند.

او افزود این فشارها از طریق مکانیزم ماشه یا اقداماتی مستقل و همراه با وضع تحریم‌های بین‌المللی جدید علیه ایران فعال خواهد شد.

تحلیل‌گر مطالعات امنیتی توضیح داد که در این شرایط، نقش اسرائیل برجسته‌تر می‌شود.

مدرس ادامه داد: «چون پس از اعمال این فشارها، احتمال دارد اسرائیل یک حمله نظامی، ولو محدود و نمادین به تاسیسات هسته‌ای ایران انجام دهد تا جمهوری اسلامی را مجبور به بازگشت به میز مذاکره کند. البته گزینه حمله گسترده‌تر به زیرساخت‌های نظامی و هسته‌ای نیز روی میز خواهد بود.»

او یادآوری کرد که ترامپ بارها گفته غنی‌سازی در خاک ایران را نمی‌پذیرد؛ موضوعی که خامنه‌ای امروز آن را علنا رد کرد و غنی‌سازی را برای جمهوری اسلامی حیاتی دانست.

مدرس افزود: « حالا باید دید آیا در فرصت اندک باقی‌مانده، یکی از دو طرف حاضر می‌شود از مواضع حداکثری خود کوتاه بیاید، یا اینکه وارد مرحله‌ای بسیار پرتنش و خطرناک می‌شویم.»

حسین آقایی، پژوهشگر روابط بین‌الملل و امور استراتژیک، در ارتباط با سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی درباره مذاکرات با آمریکا گفت امروز به نظر می‌رسد پاسخ خامنه‌ای «نه» است و افزود: «در ساعات آینده توپ به‌نوعی در زمین واشینگتن است.»

او به ایران‌اینترنشنال گفت امروز خامنه‌ای به تمامی موارد و پرسش‌ها و ابهاماتی که نزد مقامات اروپایی و آمریکایی وجود داشته، پاسخ داد.

به گفته آقایی،‌ خامنه‌ای با مطرح کردن این مساله که صنعت هسته‌ای، صنعت مادر است، عملا تاکید کرد برچیده شدن برنامه اتمی جمهوری اسلامی طبق خواسته اسرائیل، میسر نخواهد شد.

این پژوهشگر روابط بین‌الملل افزود: «خامنه‌ای غنی‌سازی را یکی از پایه‌ها و ارکان اصلی دانست و صفر شدن آن در ایران و به‌نوعی ایجاد کنسرسیوم در خارج از ایران را هم رد کرد.»

آقایی ادامه داد: «عملا پاسخ خامنه‌ای یک نه بود، چیزی که ترامپ گفته بود جمهوری اسلامی باید خیلی سریع تصمیم بگیرد اگرنه، به گفته او، اتفاق بدی خواهد.»