گزارش آکسیوس از دیدار محرمانه ویتکاف با مقامات اسرائیلی پیش از مذاکرات روز شنبه در ایتالیا

عراقچی با اشاره به گفت‌وگوهایش با ولادیمیر پوتین و سرگئی لاوروف درباره مذاکرات هسته‌ای جاری با آمریکا گفت: «ما از نقش روسیه در برجام بسیار راضی هستیم و مشتاقیم این کشور در هر توافق جدیدی نقش مثبت خود را ایفا کند.»

لاوروف نیز اعلام کرد که روسیه آماده است در این مذاکرات نقش ایفا کند.

او گفت: «مذاکرات ایران و آمریکا در روز شنبه باید صرفا به موضوع هسته‌ای محدود شود. ایران آماده دستیابی به توافقی در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای است.»

خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشت که با عملی نشدن وعده‌های کارزار انتخاباتی‌ دونالد ترامپ برای برقراری سریع صلح در غزه و اوکراین، رییس‌جمهوری ایالات متحده اکنون روی چالشی دیگر و به همان اندازه دشوار متمرکز شده است: مهار برنامه هسته‌ای رو به گسترش جمهوری اسلامی.

دولت ترامپ قصد دارد شنبه ۳۰ فروردین در رم دور دوم مذاکرات با ایران را برگزار کند؛ گفت‌وگوهایی که پس از سال‌ها دشمنی بین دو کشور، کمتر کسی تصور می‌کرد ممکن شود.

در دوره اول ریاست‌جمهوری ترامپ، او توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (برجام) را کنار گذاشت و کمپین «فشار حداکثری» از تحریم‌های فلج‌کننده را علیه جمهوری اسلامی آغاز کرد.

اگرچه پس از دیدار اخیر در عمان که هر دو طرف آن را «مثبت» توصیف کردند، احتمال پیشرفت در گفت‌وگوها رد نمی‌شود اما هیچ یک از طرف‌ها انتظار دست‌یابی سریع به توافقی در این مناقشه چند دهه‌ای را ندارند.

بیشتر بخوانید: پیشنهاد سه‌مرحله‌ای جمهوری اسلامی برای کاهش غنی‌سازی در ازای لغو تحریم‌ها

به گفته یک منبع مطلع از نشست اخیر در کاخ سفید، بحث درباره چارچوب احتمالی یک توافق هسته‌ای در میان مشاوران ترامپ هنوز در مراحل ابتدایی است.

دو منبع آگاه از فضای تصمیم‌گیری کاخ سفید نیز گفته‌اند ممکن است دو طرف ابتدا به توافقی موقت دست یابند و سپس به توافقی مفصل‌تر برسند.

اضافه‌ شدن تهدیدهای مکرر ترامپ برای بمباران تاسیسات هسته‌ای ایران، به پیچیدگی‌های این تلاش دیپلماتیک دامن زده است. اگر چنین حمله‌ای رخ دهد، ترامپی که در سخنرانی آغاز به کار خود در اول بهمن ۱۴۰۳ (۲۰ ژانویه) وعده داد «سازنده صلح» باشد، ممکن است آمریکا را وارد درگیری نظامی تازه‌ای در خاورمیانه کند.

با این حال، ترامپ پنج‌شنبه گفت که برای حمله به ایران عجله‌ای ندارد و تاکید کرد مذاکره گزینه اول اوست.

او در دیدار با جورجیا ملونی، نخست‌وزیر ایتالیا در کاخ سفید گفت: «اگر گزینه دومی وجود داشته باشد، فکر می‌کنم برای ایران بسیار بد خواهد بود. فکر می‌کنم ایران می‌خواهد گفت‌وگو کند. امیدوارم بخواهد گفت‌وگو کند. اگر این کار را بکند، برایش خیلی خوب خواهد بود.»

مسئول تیم مذاکره‌کننده آمریکا، استیو ویتکاف است؛ دوست قدیمی ترامپ و سرمایه‌گذار املاک که هیچ تجربه دیپلماتیکی ندارد.

برخی تحلیل‌گران، لقب «فرستاده همه‌کاره» دولت ترامپ به او داده‌اند.

ویتکاف ماموریت دارد نه‌ تنها توافق با ایران، بلکه پایان دادن به جنگ‌های غزه و اوکراین را نیز دنبال کند.

در سوی دیگر میز، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نشسته است. مذاکره‌کننده‌ای کارکشته که برخی دیپلمات‌های غربی نگرانند از بی‌تجربگی ویتکاف بهره‌برداری کند.

جاناتان پانیکوف، افسر سابق اطلاعاتی آمریکا در امور خاورمیانه، درباره ماموریت ویتکاف گفت: «تلاش برای مدیریت هم‌زمان غزه، اوکراین و ایران از نظر حجم کار، حتی برای هر فردی چالش‌برانگیز است.»

او که اکنون با اندیشکده شورای آتلانتیک در واشینگتن همکاری می‌کند، افزود: «اما این دشواری، در مورد ایران به‌مراتب بیشتر است؛ به‌دلیل حجم جزییات فنی، سابقه تاریخی، ملاحظات ژئوپولیتیکی منطقه‌ای و پیچیدگی‌های گسترده‌تری که وجود دارد.»

به باور برخی ناظران، مزیت کلیدی ویتکاف در مذاکرات، ارتباط مستقیمش با ترامپ است. امری که می‌تواند به ایرانی‌ها اطمینان دهد نظرات رسمی رییس‌جمهوری را از زبان کسی می‌شنوند که مورد اعتماد اوست.

این‌که چنین مزیتی بتواند به تضمین موفقیت دولت ترامپ در رسیدن به توافق منجر شود یا نه، هنوز روشن نیست.

100%

نامطمئن بودن از روند

اظهارات اخیر خود ویتکاف، تردیدها را درباره هدف نهایی ترامپ از این مذاکرات افزایش داده است.

او پیش از مذاکرات هفته گذشته به وال‌استریت ژورنال گفته بود که «خط قرمز، نظامی‌سازی برنامه هسته‌ای ایران است» - اظهارنظری که به نظر می‌رسید از موضع پیشین ترامپ مبنی بر ضرورت انحلال کامل برنامه هسته‌ای تهران عقب‌نشینی کرده باشد.

او بعدتر در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز گفت ممکن است ایران بتواند در سطح پایین و با راستی‌آزمایی شدید به غنی‌سازی ادامه دهد اما سه‌شنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که ایران باید برنامه غنی‌سازی خود را «حذف» کند.

در واکنش، عراقچی چهارشنبه گفت که «اصل غنی‌سازی برای ایران قابل مذاکره نیست».

به نظر می‌رسد تحریم‌های سخت ایالات متحده به کشاندن ایران پای میز مذاکره کمک کرده است اما تهران که همواره اتهامات غرب و اسرائیل را درباره تلاشش برای ساخت سلاح هسته‌ای رد کرده، با بی‌اعتمادی و تردید وارد گفت‌وگو شده و شانس موفقیت مذاکرات را پایین ارزیابی می‌کند.

از زمان خروج ترامپ از برجام در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش، ایران محدودیت‌های این توافق را زیر پا گذاشته و به تولید اورانیوم با درجه غنای بالا، نزدیک به سطح مورد نیاز برای ساخت بمب اتمی، روی آورده است.

کارنامه دیپلماتیک نامتوازن

اعلام غیرمنتظره ترامپ در هفتم آوریل مبنی بر ازسرگیری مذاکرات با ایران، جایگاه مرکزی ویتکاف در سیاست خارجی دولت او را برجسته کرد.

کارنامه ویتکاف در حوزه دیپلماسی تاکنون متوازن نبوده است. او نتوانسته توافقی بین روسیه و اوکراین حاصل کند؛ جنگی که از زمان تهاجم مسکو در سال ۲۰۲۲ ادامه دارد.

اندکی پیش از آغاز به کار رسمی ترامپ، ویتکاف به دست‌یابی به یک آتش‌بس مورد انتظار بین اسرائیل و حماس کمک کرد؛ توافقی که اکنون از هم فروپاشیده است و احتمال اقدام نظامی آمریکا یا اسرائیل علیه ایران، همچنان فضای خاورمیانه را ملتهب نگه داشته است.

اسرائیل که از زمان حمله حماس به این کشور در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ نفوذ منطقه‌ای ایران را به‌شدت تضعیف کرده، همواره روشن ساخته که ممکن است برای مقابله با تهدید هسته‌ای ایران، به تاسیسات جمهوری اسلامی حمله کند.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، از تصمیم ترامپ برای مذاکره با ایران غافلگیر شده و خواستار توافقی مشابه توافق سال ۲۰۰۳ لیبی شده است - مدلی که به باور تحلیل‌گران، ایران به‌سختی ممکن است آن را بپذیرد.

به گفته منابعی از خلیج فارس، کشورهای عربی این منطقه که از آغاز جنگی دیگر در خاورمیانه نگرانند، خواهان ادامه مذاکرات هستند اما نسبت به کنار گذاشته‌ شدن از روند گفت‌وگوها ابراز نگرانی کرده‌اند.

برخی تحلیل‌گران بر این باورند که با وجود موانع بزرگ بر سر توافق با ایران، احتمال موفقیت ترامپ در این زمینه بیشتر از تحقق صلح در اوکراین و غزه است.

لارا بلومنفلد، تحلیل‌گر مسائل خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز واشینگتن گفت: «به‌عنوان یکی از طرف‌های توافق هسته‌ای، آمریکا می‌تواند تا حدی کنترل اوضاع را در دست داشته باشد. هر دو طرف آماده و مشتاقند که به تنش‌های هسته‌ای پایان دهند.»

عراقچی گفت: «در مذاکرات از سمت آمریکا، پیام‌های متناقض و متضادی می‌شنویم. اینکه منظور چه هست و چه اهدافی را در بر می‌گیرد، مربوط به خودشان است. از نظر ما، آنچه که پشت میز مذاکره بیان می‌شود، ملاک نظر و تعیین‌کننده است.»

او درباره محل دور بعدی مذاکرات و چگونگی میزبانی آن گفت: «رم میزبان مذاکرات نیست، بلکه محل مذاکرات است؛ میزبان مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا، همچنان دولت عمان است.»

عراقچی با اشاره به ارائه نامه خامنه‌ای به پوتین گفت رییس‌جمهوری روسیه این نامه را به محض دریافت خواند.

وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفت در دیدار با پوتین «بحث مفصلی» درباره همکاری‌های دوجانبه و منطقه‌ای داشت و از جمله با او درباره مذاکرات «غیرمستقیم» جمهوری اسلامی و آمریکا و همچنین مذاکرات بین روسیه و آمریکا گفت‌وگو کرد.

عراقچی گفت چین، روسیه و همه کشورهایی که روابط دور و نزدیکی با جمهوری اسلامی دارند، اعلام آمادگی کرده‌اند که به پیشرفت روند مذاکره کمک کنند.

ساتو پنج‌شنبه ۲۸ فروردین، در پستی که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، یادآور شد که در آخرین گزارش خود به شورای حقوق بشر سازمان ملل نیز درباره وضعیت زندان اوین هشدار داده بود.

او اکنون بار دیگر نسبت به گزارش‌هایی مبنی بر ناآرامی و شرایط بی‌ثبات این زندان پس از انتقال زندانیان هشدار داد و گفت که این وضعیت، محیطی خطرناک ایجاد کرده است.

هم‌زمان مولوی عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان در همایش دانش‌آموختگی مکتب «ام‌المومنین حفصه» با انتقاد شدید از افزایش اعدام‌ها درایران به‌ویژه طی هفته‌های اخیر، این اعدام‌ها را «مغایر با شریعت و قوانین بین‌المللی» دانست و بر لزوم «اصلاح» قوانین جزایی کشور در این زمینه تاکید کرد.

از دیگر سو، گلرخ ایرایی، زندانی سیاسی، در نامه‌ای از زندان اوین، در واکنش به انتقال حمید حسین‌نژاد حیدرانلو برای اجرای حکم اعدام، نسبت به «سر شدن» جامعه در برابر اخبار مربوط به اعدام هشدار داد.

او با انتقاد از واکنش‌ها نسبت به اخبار صدور، تایید و اجرای احکام اعدام در ایران، نوشت: «ما مخالفان اعدام که در فضایی آزاد، در خانه یا پشت میزهای کارمان از پشت گوشی‌هایی با سکیوریتیِ بالا هستیم و همه جوانب را رصد می‌کنیم مبادا شناسایی بشویم.»

پیش‌تر منابع حقوق بشری گزارش دادند این زندانی سیاسی محکوم به اعدام، از بند سیاسی زندان مرکزی ارومیه به قرنطینه این زندان منتقل شده است. انتقال این زندانی در کنار تایید حکم او در دیوان عالی کشور باعث افزایش نگرانی‌ها درباره خطر اعدام قریب‌الوقوع او شده است.

گزارشگر ویژه سازمان ملل با اشاره به تبعات گسترده اعدام، تصریح کرد که تاثیر آن فراتر از قربانیان مستقیم است و خانواده‌ها را ویران می‌کند، دیگر زندانیان را دچار آسیب‌های روانی می‌کند، بر کارکنان زندان تاثیر می‌گذارد و موجی از اندوه و اضطراب را در جامعه به راه می‌اندازد. او این تاثیرات را «غیرقابل اندازه‌گیری» توصیف کرد.

ساتو در پایان با اشاره به نگرانی‌های مستمر نسبت به استفاده جمهوری اسلامی از مجازات اعدام، گفت: «این موارد بار دیگر لزوم نظارت و پاسخ‌گویی را برجسته می‌کند. من این وضعیت را از نزدیک پیگیری خواهم کرد. جامعه جهانی نباید در برابر این وقایع سکوت کند.»

پنج زندانی سیاسی در خطر اعدام

در همین حال هشدار داده شده است که ممکن است جمعی از زندانیان سیاسی محبوس در زندان اوین به زندان قزل‌حصار منتقل شوند.

در میان آن‌ها پنج زندانی سیاسی به نام‌های بابک علیپور، وحید بنی‌عامرین، پویا قبادی، محمد تقوی و علی‌اکبر دانشورکار که به اتهام «هواداری از سازمان مجاهدین خلق ایران» به اعدام محکوم شده‌اند، حضور دارند.

اطلاعات رسیده به ایران‌اینترنشنال حاکی است که این پنج زندانی سیاسی برای انتقال به زندان قزلحصار تحت فشار قرار گرفته‌اند اما همچنان در زندان اوین به‌سر می‌برند.

یک منبع نزدیک به خانواده این زندانیان سیاسی در گفت‌وگو با ایران‌اینترننشال گفت: «ماموران قصد داشتند این پنج زندانی سیاسی محکوم به اعدام را از زندان اوین به زندان قزلحصار منتقل کنند اما با توجه به اعتراضات صورت گرفته از سوی سایر زندانیان، انتقال آن‌ها متوقف شد.»

این منبع آگاه با بیان این‌که این زندانیان همچنان در خطر انتقال به زندان قزلحصار هستند، از مردم و سازمان‌های حقوق بشری خواست نسبت به این موضوع اعتراض کنند و جلوی انتقال آن‌ها را بگیرند: «هشدار می‌دهیم در صورتی آن‌ها را به قزلحصار منتقل کنند، خطر اجرای حکم اعدامشان بیشتر می‌شود.»

ایمان افشاری، رییس شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران، دهم آذر ماه ۱۴۰۳ علیپور، بنی‌عامریان، قبادی، منتظر، دانشورکار و تقوی را به اتهام «بغی از طریق عضویت در گروه‌های مخالف نظام» به اعدام محکوم کرد.

دوبرابر شدن اعدام‌ها در ماه‌های اخیر

جمهوری اسلامی در سه ماه نخست سال ۲۰۲۵، دست‌کم ۲۳۰ زندانی را در زندان‌های سراسر ایران به دار آویخت. این آمار در مقایسه با سه ماه نخست سال گذشته میلادی که ۱۱۰ نفر اعدام شده بودند، بیش از دو برابر شده است.

سازمان حقوق بشر ایران ۱۶ فروردین ماه، گزارش داد در سه ماه نخست سال ۲۰۲۵، دست‌کم ۲۳۰ نفر، شامل ۲۲۲ مرد و هشت زن، در زندان‌های ایران اعدام شدند.

طبق این گزارش، ۱۱۳ نفر از این افراد به اتهام «قتل»، ۱۰۶ نفر بابت اتهامات مرتبط با «مواد مخدر»، سه نفر به اتهام «محاربه» و هشت نفر به اتهام «تجاوز به عنف» اعدام شدند.

بر اساس گزارش سالانه عفو بین‌الملل، ایران با دست‌کم ۹۷۲ مورد اعدام ثبت‌شده در سال ۲۰۲۴ میلادی، بیش از ۶۴ درصد کل اعدام‌های ثبت‌شده جهان در سال گذشته میلادی را به خود اختصاص داده است.

گزارش تازه عفو بین‌الملل نشان می‌دهد شمار اعدام‌های ثبت‌شده در جهان در سال ۲۰۲۴ به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۱۵ تاکنون رسیده است و ایران با اجرای دست‌کم ۹۷۲ اعدام، بار دیگر در صدر «این جدول تاریک» ایستاده است.

بر اساس گزارش «احکام اعدام و اجرای آن‌ها در سال ۲۰۲۴»، که عفو بین‌الملل بامداد سه‌شنبه ۱۹ فروردین منتشر کرد، در این سال دست‌کم ۱۵۱۸ نفر در ۱۵ کشور اعدام شده‌اند؛ آماری که نسبت به سال پیش از آن ۳۲ درصد افزایش یافته است.

او افزود: «من هرگز چنین چیزی را نمی‌پذیرفتم. به همین دلیل هم آن توافق را لغو کردم. دلیل اول هم این بود که مدت آن بسیار کوتاه بود. وقتی پای کشورها در میان است، نباید توافق‌های کوتاه‌مدت ببندید. این کشورها عمر طولانی دارند.»

ترامپ بار دیگر از خروج از برجام دفاع کرد و گفت: «اقدام بسیار درستی بود، چون به ما اجازه هیچ کاری نمی‌داد. همان‌طور که می‌دانید آن توافق چطور بود، توافقی فاجعه‌بار. یکی از بسیاری از توافق‌های بدی که آمریکا بسته بود.»

رییس‌جمهور آمریکا بار دیگر گفت که «من واقعا دوست دارم ایران شکوفا شود. فکر می‌کنم این کار را به‌راحتی می‌تواند انجام دهد. یا اینکه مسیر دیگری را انتخاب کند که در آن صورت، آن مسیر برایشان بسیار بد خواهد بود، واقعا بد.»