مقامهای بهداشت فلسطینی اعلام کردهاند که عملیات نظامی اسرائیل در غزه – شامل حملات زمینی و هوایی که دو سال است ادامه دارد – تاکنون بیش از ۶۷ هزار نفر را کشته است؛ در حالی که نزدیک به یکسوم قربانیان زیر ۱۸ سال بودهاند.
این جنگ که پس از حمله مرگبار حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، از ماه گذشته بر شهرغزه متمرکز شده و با وجود مذاکرات درباره طرح ۲۰ مادهای جدید دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، برای پایان دادن به درگیری همچنان ادامه دارد.
چگونه مقامهای بهداشتی غزه شمار کشتهها را محاسبه میکنند؟
بر اساس تازهترین آمار تفکیکی منتشرشده از سوی وزارت بهداشت فلسطین در ۷ اکتبر، تاکنون ۶۷ هزار و ۱۷۳ نفر کشته شدهاند که از این میان ۲۰ هزار و ۱۷۹ نفر کودک بودهاند؛ یعنی حدود ۳۰ درصد کل تلفات.
این رقم رسمی از تمام درگیریهای گذشته میان اسرائیل و فلسطینیان در غزه از سال ۲۰۰۵ تاکنون بیشتر است. دادههای سازمان حقوق بشری اسرائیلی بتسلم نیز این موضوع را تایید میکند.
در ماههای ابتدایی جنگ، شمار تلفات تنها بر اساس اجساد انتقالیافته به بیمارستانها محاسبه میشد و بیشتر آنها دارای نام و شماره هویت بودند. اما از ماه مه ۲۰۲۴، وزارت بهداشت غزه اجساد ناشناس را نیز در آمار لحاظ کرد که حدود یکسوم کل تلفات را تشکیل میدادند. از اکتبر ۲۰۲۴ به بعد، این آمار تنها شامل اجساد شناساییشده میشود.
بررسی رویترز در ماه مارس از یکی از فهرستهای وزارت بهداشت غزه نشان داد که بیش از ۱۲۰۰ خانواده بهطور کامل از بین رفتهاند؛ از جمله خانوادهای ۱۴ نفره.
آیا آمار مرگومیر در غزه جامع است؟
مقامهای فلسطینی میگویند این آمار ممکن است تمام قربانیان را شامل نشود، زیرا هنوز هزاران جسد زیر آوار مدفون است. همچنین ۴۶۰ مرگ ناشی از سوءتغذیه در شمال غزه – در نتیجه قحطی – در آمار رسمی تلفات جنگی محاسبه نشده است.
یک مطالعه منتشرشده در نشریه لنست در ژانویه نشان داد که در ۹ ماه نخست جنگ، آمار رسمی فلسطینیها حدود ۴۰ درصد کمتر از واقعیت بوده است، زیرا زیرساختهای درمانی غزه تقریباً فروپاشیده بود.
دفتر حقوق بشر سازمان ملل نیز تایید کرده که آمار رسمی فلسطینیان احتمالاً کمتر از رقم واقعی است. بر اساس دادههای این دفتر تا ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۵، از میان قربانیان تاییدشده ۴۰ درصد کودک و ۲۲ درصد زن بودهاند.
ماه گذشته، یک کمیسیون تحقیق سازمان ملل نتیجهگیری کرد که اسرائیل در غزه مرتکب «جنایت نسلکشی» شده است و یکی از دلایل این نتیجهگیری «مقیاس گسترده کشتار» بوده است. اسرائیل این گزارش را «جانبدارانه و رسواییآمیز» خوانده است.
آیا آمار تلفات غزه معتبر است؟
کارشناسان سلامت عمومی به رویترز گفتهاند که غزه پیش از جنگ دارای آمار جمعیتی دقیق و نظام اطلاعات بهداشتی پیشرفتهتری نسبت به بسیاری از کشورهای خاورمیانه بود.
سازمان ملل نیز معمولاً به دادههای وزارت بهداشت غزه استناد میکند و میگوید این آمار قابل اعتماد است.
آیا حماس کنترل آمار را در دست دارد؟
اگرچه حماس از سال ۲۰۰۷ اداره غزه را در دست دارد، اما وزارت بهداشت غزه تابع وزارت بهداشت تشکیلات خودگردان فلسطین در رامالله نیز هست.
دولت حماس در غزه حقوق کارکنان استخدامشده پس از ۲۰۰۷ را میپردازد، در حالی که تشکیلات خودگردان فلسطین حقوق کارکنان پیش از آن تاریخ را پرداخت میکند.
موضع اسرائیل چیست؟
مقامهای اسرائیلی بارها گفتهاند که آمار اعلامشده از سوی وزارت بهداشت غزه قابل اعتماد نیست زیرا این نهاد زیر نظر حماس فعالیت میکند و ارقام ممکن است دستکاریشده باشند.
ارتش اسرائیل اعلام کرده از آغاز عملیات زمینی خود در غزه در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون ۴۶۶ سرباز اسرائیلی کشته و ۲۹۵۱ نفر زخمی شدهاند.
اسرائیل میگوید در عملیاتهایش تلاش میکند از تلفات غیرنظامی جلوگیری کند، اما حماس را متهم میکند که با استفاده از مناطق پرجمعیت، مدارس، بیمارستانها و «مناطق انسانی»، غیرنظامیان را به عنوان سپر انسانی به کار میگیرد؛ ادعایی که حماس آن را رد کرده است.
این جنگ در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، زمانی که نیروهای حماس از مرز عبور کردند و به شهرکهای اسرائیلی حمله بردند. اسرائیل میگوید در آن حمله ۱۲۰۰ نفر – عمدتاً غیرنظامی – کشته و ۲۵۱ نفر گروگان گرفته شدند که حدود ۲۰ نفر از آنان هنوز در غزه زندهاند.
چند نفر از کشتهشدگان از نیروهای حماس هستند؟
وزارت بهداشت فلسطین در آمار خود بین غیرنظامیان و نیروهای رزمی حماس تفکیک قائل نمیشود؛ زیرا نیروهای حماس یونیفورم رسمی یا شناسه جداگانه ندارند.
ارتش اسرائیل در ژانویه ۲۰۲۵ اعلام کرد که تاکنون نزدیک به ۲۰ هزار نیروی حماس را کشته است، اما از آن زمان تاکنون بهروزرسانی جدیدی ارائه نکرده است. این تخمینها بر اساس ترکیبی از شمارش اجساد، رهگیری ارتباطات حماس و ارزیابیهای اطلاعاتی از اهداف نابودشده انجام میشود.
حماس اما آمار اعلامشده از سوی اسرائیل را «اغراقآمیز» خوانده و تاکنون رقم دقیقی از تلفات نیروهای خود منتشر نکرده است.
این تحقیق در چارچوب پروژه «هزینههای جنگ» از سوی دانشگاه براون و موسسه کوئینسی منتشر شده است. اندیشکدهای آمریکایی که خود را مدافع «ایدههایی برای دور کردن سیاست خارجی آمریکا از جنگهای بیپایان، بهسوی خویشتنداری نظامی و دیپلماسی در راستای صلح جهانی» معرفی میکند.
بر اساس این گزارش، ایالات متحده همچنین بین ۹.۶۵ تا ۱۲.۰۷ میلیارد دلار برای عملیاتهای نظامی در یمن و سایر نقاط منطقه از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به بعد هزینه کرده است.
در مجموع، در این گزارش، هزینههای آمریکا برای جنگهای پس از هفتم اکتبر به ۳۱.۳۵ تا ۳۳.۷۷ میلیارد دلار رسیده و رو به افزایش است.
ایالات متحده مدتهاست اصلیترین حامی اسرائیل بوده و در حوزه کمک خارجی، اسرائیل بزرگترین دریافتکننده کمکهای آمریکاست.
در طول دههها و با تغییر دولتها، این حمایت همواره ادامه داشته است.
گزارش اخیر مشخصا اشاره میکند که دولتهای جو بایدن و جانشین او، دونالد ترامپ، هر دو دهها میلیارد دلار قرارداد فروش تسلیحات را تصویب کردهاند که ارسال آنها در سالهای آینده ادامه خواهد داشت.
ادامه جنگ غزه بدون حمایت آمریکا ممکن بود؟
شبکه الجزیره درباره این گزارش، به نقل از برخی تحلیلگران نوشت که ادامه جنگهای اسرائیل در غزه و منطقه بدون حمایت مالی و دیپلماتیک ایالات متحده ممکن نبوده است.
بر اساس گزارش «هزینههای جنگ»، هزینهکرد نظامی بهطور متوسط برای هر یک میلیون دلار، پنج شغل ایجاد میکند.
در مقابل، همین میزان سرمایهگذاری در بخشهای دیگر فرصتهای شغلی بیشتری به وجود میآورد؛ تقریبا ۱۳ شغل در آموزش، ۹ شغل در مراقبتهای بهداشتی و هفت تا هشت شغل در زیرساختها و انرژی پاک.
این گزارش میافزاید که از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، شرکتهای خصوصی ۲.۴ تریلیون دلار قرارداد از پنتاگون دریافت کردهاند که تقریبا ۵۴ درصد از بودجه ۴.۴ تریلیون دلاری این وزارتخانه را تشکیل میدهد.
بر اساس این گزارش، جنگ سهم چشمگیری در تغییرات اقلیمی دارد و وزارت دفاع آمریکا یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گازهای گلخانهای در جهان است.
به نوشته نویسندگان این گزارش، آمریکاییها در معرض حجم عظیمی از محصولات فرهنگی قرار دارند که نظامیگری را ترویج میکنند و بسیاری از آنها تحت تاثیر پنتاگون ساخته میشوند؛ «از فیلمها گرفته تا رویدادهای ورزشی و سرگرمیهایی که جنگ را عادی کرده و باعث میشوند مردم کمتر درباره سیاستهای آمریکا و پیامدهای آن فکر کنند».
استفان دوجاریک، سخنگوی دبیرکل سازمان ملل متحد، در بیانیهای اعلام کرد: «دبیرکل قویا ادامه بازداشتهای خودسرانه کارکنان و شرکای سازمان ملل و نیز تصرف غیرقانونی ساختمانها و داراییهای سازمان در مناطق تحت کنترل حوثیها را محکوم میکند.»
خبرگزاری رویترز سهشنبه ۱۵ مهر گزارش داد جزییاتی از زمان یا شرایط این بازداشتهای تازه ارائه نشده است اما دوجاریک گفت این بازداشتها در ادامه روندی است که طی آن مقامهای حوثی از سال ۲۰۲۱ بارها اقدام به بازداشت نیروهای سازمان ملل کردهاند.
یورش به دفاتر سازمان ملل پس از حمله اسرائیل
گروه حوثی که مورد حمایت حکومت ایران است، در ماه اوت با یورش به دفاتر سازمان ملل در صنعا، دستکم ۱۸ کارمند این سازمان را بازداشت کرد.
این اقدام پس از حمله هوایی اسرائیل انجام شد که منجر به کشته شدن نخستوزیر دولت حوثیها و چند وزیر دیگر شد.
مقامهای حوثی در آن زمان گفتند که مصونیتهای حقوقی کارکنان سازمان ملل نباید پوششی برای «فعالیتهای جاسوسی» باشد.
آنها سازمان ملل را متهم کردند که در برابر «اقدامات قانونی علیه سلولهای جاسوسی» موضع گرفته اما حمله اسرائیل را محکوم نکرده است.
درگیری طولانی و بنبست سیاسی در یمن
کشور یمن از سال ۲۰۱۴، زمانی که شبهنظامیان حوثی، پایتخت، صنعا را تصرف کردند، میان دولت تحت حمایت عربستان سعودی در عدن و حکومت حوثیها در صنعا تقسیم شده است و جنگ داخلی این کشور تاکنون دهها هزار کشته و بحران انسانی گستردهای بر جای گذاشته است.
دوجاریک در پایان بیانیه خود تاکید کرد: «دبیرکل بار دیگر خواستار آزادی فوری و بدون قید و شرط همه کارکنان سازمان ملل است .... آنان باید مطابق با قوانین بینالمللی مربوطه محترم شمرده و مورد حمایت قرار گیرند.»
مدت کوتاهی پس از آغاز مناقشه حماس و اسرائیل، حوثیها حملات خود را به کشتیهای بینالمللی در دریای سرخ، تنگه بابالمندب و خلیج عدن آغاز کردند و امنیت دریانوردی را در منطقه در ماههای گذشته به خطر انداختهاند. دامنه این حملات حتی به اقیانوس هند نیز کشیده شد.
این گروه نیابتی تهران همچنین بارها کوشیده است خاک اسرائیل را هدف قرار دهد.
در پی ادامه حملات این گروه به خاک اسرائیل، یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، ۱۳ شهریور با استناد به داستانی از تورات به این گروه هشدار داد.
کاتز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حوثیها بار دیگر موشکهایی به سمت اسرائیل شلیک کردند .... ما تمام ۱۰ بلا را [علیه این گروه] کامل خواهیم کرد.»
۱۰ بلای مصر مجموعهای از رویدادهای معجزهآسا در روایت کتاب «سفر خروج» تورات است که بهعنوان مجازات فرعون و مردم مصر برای رها نکردن بنیاسرائیل نازل شدند. طبق روایت تورات، پس از دهمین بلا فرعون سرانجام بنیاسرائیل را آزاد کرد.
نتانیاهو در گفتوگویی مفصل با بن شاپیرو، تحلیلگر سیاسی و روزنامهنگار محافظهکار آمریکایی، بر نقش کشورش در مهار جمهوری اسلامی طی دو سال گذشته و «عقب راندن تهدید هستهای کسانی که شعار مرگ بر آمریکا میدهند» تاکید کرد.
او در پاسخ به دو پرسش شاپیرو که بر موضوعاتی غیر از ایران متمرکز بود، به همکاری اسرائیل با آمریکا علیه جمهوری اسلامی پرداخت و تاکید کرد که با وجود «عقب راندن» جمهوری اسلامی، «در هم شکستن محور ایران در منطقه» و «نابودی بیشترِ نیروهای نیابتی آنها» خطر برنامه هستهای و موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی هنوز وجود دارد.
وقتی شاپیرو از او خواست برای آمریکاییها توضیح دهد که چرا اتحادی مستحکم میان آمریکا و اسرائیل باید برای آنها مهم باشد، گفت که اگر جمهوری اسلامی بُرد موشکهای بالستیک خود را تنها ۳ هزار کیلومتر دیگر توسعه دهد، میتواند شهرهای نیویورک، واشینگتن، بوستون و میامی را هدف قرار دهد.
او درباره حملات به تاسیسات هستهای ایران به همراه آمریکا گفت: «ما در ائتلاف علیه ایران تقسیم وظایف درستی داشتیم و توانستیم ایران را که میتوانست از هر شهر آمریکایی باجخواهی کند، خنثی کنیم.»
نخستوزیر اسرائیل همچنین گفت: «در حال حاضر آزادی و امنیت جهان به قدرت ایالات متحده بستگی دارد.»
نتانیاهو در ادامه اسرائیل را خط مقدم رویارویی با تهدیدهای بالقوه علیه ایالات متحده عنوان کرد و افزود: «اسرائیل در همکاری نزدیک با آمریکا، بی اینکه جنگ جهانی سوم در بگیرد، هزاران سرباز آمریکایی کشته یا به تهران اعزام شوند، دشمنانی را شکست داده که دشمنان شما هم بودهاند. این یکی از دلایل اهمیت اتحاد ما و شماست.»
پایان جنگ غزه و آینده حماس
نخستوزیر اسرائیل در بخش دیگری از مصاحبه گفت که به پایان جنگ نزدیک شدهاند، سپس تاکید کرد: «پایان تنها زمانی معنا دارد که گروگانها آزاد شوند و حکومت حماس بهطور کامل برچیده شود.»
او افزود: «پایان جنگ به معنای توقف عملیات نیست، بلکه تضمین این است که غزه دیگر هرگز تهدیدی علیه اسرائیل یا صلح منطقه نباشد.» نتانیاهو تأکید کرد که آزادی گروگانها و «خاتمه کامل حاکمیت حماس» پیششرطهای اصلیاند و تنها پس از آن میتوان به گسترش توافق ابراهیم و برقراری صلحی گستردهتر با کشورهای عربی و اسلامی امیدوار بود.
او همچنین گفت: «اگر غزه از وجود حماس پاکسازی شود، صلح در منطقه و حتی فراتر از خاورمیانه دستیافتنی خواهد شد.»
روابط اسرائیل و آمریکا
نتانیاهو همچنین به نقش اسرائیل در اتحاد با آمریکا پرداخت و گفت: «شعار اول آمریکا طبیعی است، اما اول آمریکا به معنای تنها ماندن آمریکا نیست. حتی ابرقدرتها هم به متحد نیاز دارند.»
او اسرائیل را متحدی برای ایالات متحده توصیف کرد که بدون درخواست از آمریکا برای اعزام نیروی زمینی، همواره از خود دفاع کرده و همزمان فناوریهای حیاتی مانند «گنبد آهنین»، موشکهای «ارو» و سامانه ضدتانک «تروفی» را با واشینگتن شریک شده است. او با نقل قول از ژنرال جورج کیگن، یکی از فرماندهان اطلاعاتی نیروی هوایی ایالات متحده در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، مدعی شد اطلاعات امنیتی اسرائیل بارها جان شهروندان آمریکایی را نجات داده است.
نتانیاهو به نقل قولی مشهور از ژنرال جورج کیگن اشاره داشت که اطلاعات دریافتی آمریکا از اسرائیل را «معادل کار پنج سازمان سیا» توصیف کرده بود. این جمله در اصل بهطور مشخص درباره اطلاعات اسرائیل درباره نیروی هوایی شوروی و فناوریهای دفاع هوایی بیان شده بود.
نتانیاهو همچنین بر مسیر خودکفایی نظامی اسرائیل تأکید کرد و آن را مشابه تجربه اقتصادی این کشور دانست: «ما متحدی هستیم که هم از خود دفاع میکنیم و هم محصولات فناوری و اطلاعاتیمان را در اختیار آمریکا میگذاریم. این اتحاد به سود هر دو طرف است.»
گفتوگوی شاپیرو با نتانیاهو دوشنبه شب به وقت شرق آمریکا در کانال پرمخاطب این روزنامهنگار در یوتیوب انتشار یافت و در شش ساعت نخست، بیش از ۴۸ هزار بار دیده شد.
شاپیرو بنیانگذار و سردبیر وبسایت دِیلیوایر است و برنامههای رادیویی و پادکستهای پرشنوندهای دارد. او که به سرعت در استدلال، استفاده از دادهها و سبک جدلی در مصاحبهها و همینطور ارائه دیدگاههای تند و صریح در حوزه سیاست، فرهنگ و رسانه مشهور است، یکی از چهرههای پرنفوذ جریان راست در آمریکا به شمار میآید.
اندکی پس از حمله حماس به اسرائیل، خامنهای در یک سخنرانی گفت نقشهی خاورمیانه در حال تغییر است و منطقه به سمت «آمریکازدایی» میرود. تنها چند روز پیش از این سخنان، نتانیاهو وعده داده بود که اسرائیل «نظم تازهای در خاورمیانه» ایجاد خواهد کرد.
اما در میانه زورآزمایی این دو کشور، در خاورمیانه پس از هفت اکتبر، نظم قدیم در حال زوال است و جای خود را به نظمی تازه داده که هنوز به طور کامل شکل نگرفته است.
این شرایط، ترکیبی از ترس، احتیاط و بیاعتمادی را میان بازیگران مختلف منطقه ایجاد کرده است؛ وضعیتی که در آن دولتها نه توان صلح دارند، نه آماده یک جنگ تمام عیار هستند.
بازدارندگی فروپاشیده، نظم نیمهجان
در دو سال گذشته بیشتر سازوکارهای نظم پیش از ۷ اکتبر در منطقه از کار افتادهاند. توازن بازدارندگی میان ایران و اسرائیل که سالها مانع از درگیری مستقیم بود، در طی زمان از هم پاشیده است.
حملات متقابلی که در این مدت دو کشور به منافع هم انجام دادهاند و جنگ ۱۲ روزه، نشان داد که دو طرف خطوط قرمز گذشته را کنار گذاشتهاند، اما هنوز هیچکدام قادر به تحمیل نتیجهای قطعی نشدهاند.
با این حال، شبکهی نیابتی ایران در لبنان، عراق و یمن دچار فرسایش شده و دیگر توان شکلدادن به معادلات منطقهای را ندارد. سوریه از دست تهران خارج شده است، حزبالله در موضع دفاعی قرار گرفته، حوثیها ضربات جدیای پذیرفتهاند و دولت عراق، با هدف حفظ ثبات شکنندهی خود، فاصلهاش را با تهران افزایش داده است.
در سوی مقابل، اسرائیل هم نتوانسته امنیتی که مدعی آن بوده است را به دست آورد. حمله اخیر به دوحه و عملیاتها نظامی مداوم در خاک سوریه نشان داد که تلآویو آماده است برای بازگرداندن موقعیت خود از هر خط قرمزی عبور کند، اما این اقدامات بیش از آنکه موازنهی تازهای ایجاد کند، ناامنی روانی در منطقه را تشدید کرده است.
آمریکا هنوز ستون اصلی نظم امنیتی منطقه است، اما نه با همان اقتدار گذشته. دولت ترامپ، برخلاف دورههای پیشین، بهجای طراحی نظم تازه در پی مدیریت وضعیت موجود است. بحث احیای پایگاه بگرام در افغانستان و بازسازی زیرساختهای نظامی در خلیج فارس بیش از آنکه نشانهی تمایل به مداخله باشد، بیانگر تلاش برای حفظ آمادگی است.
واشینگتن از درگیری مستقیم پرهیز میکند، اما نمیخواهد کنترل روندها را از دست بدهد. به همین دلیل، ایالات متحده اکنون بیشتر به عنوان «ناظر فعال» عمل میکند تا طراح استراتژی؛ عاملی که مانع از فروپاشی کامل نظم موجود میشود و در عین حال نقش موثری در بازسازی آن دارد.
امنیتیسازی در شرایط انزوا
در میان کشورهای مختلف خاورمیانه، ایران بیش از هر بازیگر دیگری در معرض فشار و فرسایش است. جنگ ۱۲روزه توان نظامی و ظرفیت واکنشی ایران را آشکار کرد، اما همزمان نشان داد که آسیبپذیریهای داخلی آن تا چه اندازه عمیق است.
حملات اسرائیل به مراکز نظامی و امنیتی در تهران و دیگر نقاط کشور، پایان دورهی مصونیت را اعلام کرد. شکست تلاشهای دیپلماتیک ایران با آمریکا و اروپا و فعال شدن مکانیسم ماشه و نبود حمایت جدی دیپلماتیک چین و روسیه، توان تهران را برای ادامه سیاستهای منطقهای محدودتر از همیشه کرده است. به ویژه که از کریدورهای مختلف تجاری به دور مانده و امکانهای اقتصادیاش عموما به فروش نفت محدود شده است.
جمهوریاسلامی همچنانکه در پاسخ به اقدامات بینالمللی برای انزوای منطقهای، نتوانسته است کاری جدی انجام دهد، در انزوای داخلی نیز قرار دارد. در برابر نارضایتی مردمی بالا از حاکمیت، تهران، مسیر امنیتیسازی در داخل را انتخاب کرده است.
افزایش اعدامها، کنترل فضای عمومی و تمرکز بر بازتولید انضباط از بالا، نشان میدهد نظام سیاسی ناتوان از کنترل معادلات منطقهای و بینالمللی، میکوشد نارضایتیهای داخلی خود را مهار کند. جمهوری اسلامی هنوز بازیگر مهمی است، اما بازیگری تنها و بدون پشتوانه؛ قدرتی که جز توان موشکی، دیگر چیزی برای تغییر معادلات منطقهای در دست ندارد.
کشورهای عربی خلیج فارس و ترکیه نیز در تلاش برای مهار بحرانهای بزرگتر علیه خود هستند. آنها، تمایلی به تقابل مستقیم با ایران یا اسرائیل ندارند و سیاست خود را بر پایهی تلاش دیپلماتیک برای کاهش تنش تنظیم کردهاند.
قطر پس از حملهی اسرائیل به دوحه، تضمینهای تازه از واشینگتن گرفته است و نقش میانجیگریاش در جنگ اسرائیل را با احتیاط پیش میبرد. ترکیه نیز با وجود ترمیم رابطه با آمریکا، نگران است که درگیری مستقیمی میان آنکارا و تلآویو به ویژه در سوریه را تجربه کند و به همین خاطر در تلاش برای نزدیکتر شدن به آمریکا و فاصله گرفتن از روسیه است. در مجموع، بازیگران منطقهای نه آمادهی جنگاند و نه قادر به صلح.
نظم ناتمام
خاورمیانه وارد دورهای از «نظم ناتمام» شده است؛ نظمی که از دل جنگ زاده شده و در حال بازآرایی است. بازدارندگیای که کشورها پیش از این داشتند، یا از بین رفته یا نیازمند تقویت است و موازنههای تازه هنوز به ثبات نرسیدهاند.
قدرت نظامی همچنان تعیینکننده است، اما به تنهایی کافی نیست. دولتها بیش از آنکه در پی تغییر باشند، به دنبال تثبیت موقعیت خود در این زمین لغزندهاند. از ترکیه و قطر که مسیر نزدیکی بیشتر به آمریکا را در پیش گرفتهاند، تا عربستان که در پی ایجاد شبکهای دفاعی چندلایه است؛ اسرائیل همچنان به دنبال تامین امنیتش است.
برای جمهوری اسلامی، این «نظم ناتمام» به معنای بازیگری میان فشار بیرونی علیه نظام سیاسی و در عین حال رویارویی با نارضایتیهای جمعی است. تهران هنوز وزنهای نظامی در معادلهی منطقهای است، اما پشتوانهی سیاسی و اقتصادیاش فرسوده شده است.
جمهوری اسلامی میکوشد ضعفهای بیرونی را با کنترل درونی جبران کند؛ رویکردی که میتواند به جای تقویت موقعیتش، پاشنه آشیل شود. این شرایط منزوی شدن، برای حکومتی که سالها کوشید با ساخت محور مقاومت، خود را مصون بدارد، اکنون به نقطه ضعف بدل شده است. در حالی که دیگر قدرتهای منطقه در حال سازگاری با تغییرند، تهران در برابر آن ایستاده است و خود را برای نبردی نو آماده میکند.
رویترز دوشنبه ۱۴ مهر نوشت نتانیاهو که تحت فشار دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای خاتمه دادن به جنگ دوساله غزه قرار دارد، با مخالفت جدی متحدان تندرو خود روبهرو است؛ شرایطی که میتواند او را به برگزاری انتخابات زودهنگام وادار کند.
نتانیاهو از طرح ۲۰ مادهای ترامپ برای پایان جنگ حمایت کرده است؛ طرحی که بر خلع سلاح کامل غزه و حذف حماس از ساختار حکومتی آینده تاکید دارد، اما به اعضای این گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی اجازه میدهد در صورت کنار گذاشتن خشونت و تحویل سلاحهای خود، در غزه باقی بمانند.
حماس با واکنشی نسبتا مثبت به طرح ترامپ، از آمادگی خود برای مذاکره درباره آزادی گروگانهای اسرائیلی خبر داد و اعلام کرد قصد دارد در قالب یک «چارچوب ملی فلسطینی» در گفتوگوهای مربوط به آینده غزه حضور داشته باشد.
واکنش بنگویر به طرح صلح ترامپ
رویترز در ادامه گزارش خود نوشت تنها طرح احتمال ادامه حضور حماس در روند سیاسی غزه، خشم متحدان راستگرای نتانیاهو را برانگیخته است.
ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی اسرائیل، گفت: «به هیچ وجه با سناریویی موافقت نخواهیم کرد که در آن سازمانی تروریستی که بزرگترین فاجعه را بر کشور اسرائیل تحمیل کرد، دوباره احیا شود.»
او افزود «در هیچ شرایطی شریک چنین طرحی نخواهیم بود» و تهدید کرد در صورت پیشبرد آن، از دولت ائتلافی خارج خواهد شد.
رویترز افزود اگر تهدید متحدان نتانیاهو عملی شود، ممکن است «راستگراترین دولت تاریخ اسرائیل» پیش از موعد قانونی انتخابات در اکتبر ۲۰۲۶ فروبپاشد.
در سوی دیگر، ادامه جنگ غزه میتواند خشم خانوادههای گروگانهای در بند حماس را برانگیزد و همزمان، جامعه خسته از جنگ اسرائیل و متحدان بینالمللی این کشور را بیش از پیش از دولت نتانیاهو دور کند.
تداوم درگیریها همچنین میتواند امید اسرائیل به گسترش پیمان ابراهیم و پیوستن کشورهای عربی و مسلمان بیشتری مانند عربستان سعودی و اندونزی به روند عادیسازی روابط را از بین ببرد.
گسترش پیمان ابراهیم از اولویتهای دولت ترامپ در راستای منافع این کشور در خاورمیانه بوده است، اما ریاض بهصراحت اعلام کرده تا زمانی که جنگ غزه پایان نیابد و چشماندازی برای تشکیل کشور فلسطین ایجاد نشود، در جهت برقراری روابط با اسرائیل اقدامی صورت نخواهد داد.
اسموتریچ: توقف حملات به غزه «اشتباهی فاجعهبار» است
رییسجمهوری آمریکا خواستار توقف حملات اسرائیل به غزه شده تا زمینه برای اجرای طرح صلح ۲۰ مادهای او فراهم آید.
نتانیاهو مرحله نخست اجرای این طرح را مبادله گروگانهای در بند حماس با زندانیان فلسطینی میداند. مرحله دوم بر خلع سلاح حماس و غیرنظامیسازی نوار غزه متمرکز خواهد بود.
با این حال، بزالل اسموتریچ، سیاستمدار راستگرا و وزیر دارایی اسرائیل، ۱۲ مهر توقف حملات به غزه را «اشتباهی فاجعهبار» توصیف کرد و هشدار داد چنین اقدامی در گذر زمان موقعیت اسرائیل را در دستیابی به اهدافش، از جمله آزادی گروگانها، نابودی حماس و خلع سلاح غزه، تضعیف خواهد کرد.
رویترز نوشت بنگویر و اسموتریچ که احزابشان در مجموع ۱۳ کرسی از ۱۲۰ کرسی پارلمان اسرائیل (کنست) را در اختیار دارند، مدتهاست نتانیاهو را به دنبال کردن اهدافی «گسترده و ظاهرا دستنیافتنی» در غزه ترغیب میکنند.
بر اساس این گزارش، طرح ترامپ فاقد جزییات مشخص است و حتی زمانبندی روشنی برای خلع سلاح حماس ارائه نمیدهد. اشاره مبهم این طرح به تشکیل کشور فلسطین نیز احتمالا به خشم متحدان تندرو نتانیاهو دامن خواهد زد.
موضع اپوزیسیون اسرائیل در قبال طرح ترامپ
میچل باراک، تحلیلگر اسرائیلی که در دهه ۱۹۹۰ با نتانیاهو همکاری میکرد، احتمال فروپاشی فوری دولت اسرائیل را بعید دانست.
او در همین رابطه گفت اپوزیسیون اسرائیل از طرح صلح ترامپ حمایت میکند و اسموتریچ و بنگویر نیز گزینه جدی دیگری جز ماندن در ائتلاف ندارند.
یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، پیشنهاد حمایت از دولت نتانیاهو را مطرح کرده تا اجرای طرح ترامپ ممکن و از فروپاشی دولت جلوگیری شود.
او ۱۳ مهر گفت نتانیاهو میتواند با تعیین تاریخ انتخابات موافقت کند تا در برابر «شریکان افراطی و غیرمسئول» خود نوعی «تضمین» سیاسی داشته باشد.
