در ادامه تهدیدها و هشدارهای اسرائیل علیه برنامههای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی ایران، شماری از مقامهای ارشد این کشور از جمله نخستوزیر، وزیر دفاع، فرمانده نیروی هوایی و رئیس ستاد کل ارتش، با لحنی کمسابقه از آمادگی برای حملات گستردهتر به خاک ایران خبر دادند.
در بیانیهای کمسابقه، یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین اسرائیل در نامهای سرگشاده خطاب به علی خامنهای نوشت: «شما نهتنها اراده ما را دستکم گرفتید، بلکه توان نظامی و دقت تسلیحات ما را نیز دستکم گرفتید. ما رهبران نظامی و دانشمندان کلیدی شما را حذف کردیم، سامانههای اس-۳۰۰ را هدف گرفتیم و برنامه هستهایتان را چندین سال به عقب راندیم.» گالانت تاکید کرد: «ما همهچیز را میدانیم؛ از برنامهها و سایتها گرفته تا ارتباطات و نقاط کور. اگر باز هم راه اشتباه را انتخاب کنید، ما همانجا در انتظارتان خواهیم بود.»
در همین حال، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پنجشنبه پیش از بازگشت به اسرائیل، در مصاحبهای با فاکس بیزنس اعلام کرد که حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به سایتهای هستهای ایران اگرچه زیرساختهای این برنامه را آسیب زده است، اما اورانیوم غنیشده جمهوری اسلامی همچنان باقی مانده و میتواند برای ساخت بمب اتمی استفاده شود. او گفت: «باید برای ایران روشن شده باشد که نباید این اورانیوم را داشته باشد. اگر لازم باشد، همان کاری را که انجام دادیم دوباره و حتی چندباره انجام خواهیم داد.» نتانیاهو همچنین در مصاحبه دیگری با نیوزمکس تصریح کرد که برنامه هستهای ایران اکنون «چند سال به عقب رانده شده است.»
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل نیز پنجشنبه ۱۹ تیر در مراسم فارغالتحصیلی خلبانان نیروی هوایی به حکومت ایران هشدار داد: «اگر ناچار به بازگشت شویم، این بار با قدرتی بیشتر بازخواهیم گشت. جایی برای پنهان شدن وجود ندارد. دست بلند اسرائیل به تهران، تبریز، اصفهان و هر نقطهای که بخواهند از آن اسرائیل را تهدید کنند، خواهد رسید.»
همزمان، ایال زامیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، این عملیات را «اثبات توان بازدارندگی اسرائیل» توصیف کرد و تومر بار، فرمانده نیروی هوایی نیز گفت: «ما فاصلهای هزار و ۸۰۰ کیلومتری را پیمودیم و ایران را از موقعیت تهدید دوردست به تهدید نزدیک تبدیل کردیم.»
با وجود این هشدارها، برخی تحلیلگران از جمله دنی سیترینوویچ، رییس پیشین میز استراتژیک ایران در اطلاعات دفاعی ارتش اسرائیل، تصریح کردهاند که حملات اخیر هرچند موفق بود، اما نتوانسته بازدارندگی کامل در برابر گروههای نیابتی جمهوری اسلامی بهویژه حوثیها ایجاد کند. او تاکید کرد: «اگر جنگ غزه متوقف نشود یا ائتلافی گسترده برای سرنگونی حوثیها شکل نگیرد، همچنان باید انتظار حملات پهپادی و موشکی داشت.»
در روزهای اخیر و پس از آغاز آتشبس رسانههای حکومتی در ایران و مقامات ارشد نظام جمهوری اسلامی ضمن اعلام «پیروزی» در جنگ ۱۲ روزه، به تهدید اسرائیل ادامه میدهند. این در حالی است که رسانههای مختلف دنیا در روزهای اخیر با انتشار گزارشهای مختلف، از احتمال آغاز دوباره درگیری نظامی بین جمهوری اسلامی و اسرائیل نوشتهاند. تحلیلگران معتقدند با ادامه بنبست دیپلماتیک برای حل مساله هستهای و موشکی تهران و تاکید اسرائیل بر جلوگیری از احیای توان هستهای جمهوری اسلامی، خطر آغاز دوباره درگیری مستقیم همچنان جدی باقی مانده است.
به نوشته این نشریه، جدال رسانهای اخیر درباره میزان خسارت وارد شده به سه مرکز اصلی برنامه هستهای ایران، اصفهان، فردو و نطنز، نمونهای از این وضعیت بود. این بحثها با ادعای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، آغاز شد که چند ساعت پس از حملات هوایی اعلام کرد تاسیسات ایران «کاملا نابود شدهاند.»
همزمان، گزارشی از سوی آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا به شبکه سیانان درز کرد که روایت متفاوتی ارائه میداد و تخمین زده بود برنامه هستهای ایران تنها چند ماه عقب افتاده است.
فارنپالیسی نوشت این جدال، نهتنها فاقد اطلاعات واقعی بود، بلکه نشانهای از «تمایل خطرناک جامعه سیاست خارجی آمریکا به جایگزینکردن تحلیلهای مبتنی بر واقعیت با روایتپردازیهای سیاسی و رسانهای» است.
به باور این نشریه، نتیجه چنین رویکردی، خلق «واقعیتهای موازی» بر اساس جهانبینی افراد است؛ پدیدهای که وحدت سیاسی در مواجهه با تهدیدهای جهانی را غیرممکن میسازد. این در حالی است که سنتی دیرینه در سیاست خارجی آمریکا، با الهام از آموزههای سناتور آرتور وندنبورگ، بر اهمیت بحثهای واقعی برای ایجاد اجماع در حوزه بینالملل تاکید داشته است.
فارنپالیسی با اشاره به اظهارات ترامپ در ۲۱ ژوئن، تحلیل میکند که ادعای رییسجمهوری مبنی بر نابودی کامل تاسیسات ایران، نمونهای کلاسیک از «راهبردهای تبلیغاتی آموختهشده از روی کوهن»، وکیل جنجالی ترامپ در دهههای گذشته بود: «بدون توجه به واقعیت، چیزی را بگو که به نفعات باشد و آنقدر آن را تکرار کن تا دیگران هم آن را بهعنوان حقیقت بپذیرند.»
این مقاله اضافه میکند که حتی خود ترامپ نمیتوانست بلافاصله از میزان دقیق خسارتها مطلع شود. در بهترین حالت، او تنها از اصابت بمبها به اهداف مطمئن بود، نه از عمق آسیبها. با این حال، خلأ اطلاعات هیچگاه مانعی برای رییسجمهوری نبوده است.
در مقابل، نشت گزارش «دیآیاِی» نیز صرفا یک ارزیابی اولیه با «سطح اطمینان پایین» از سوی تنها یک نهاد اطلاعاتی بود و نه نظر نهایی کل جامعه اطلاعاتی. این در حالی است که اطلاعات بعدی نشان میداد اورانیوم غنیشده ایران احتمالا در بخشهایی دفن شده که با وجود تخریب شدید، از دسترس فوری خارج است؛ عاملی که زمان لازم برای احیای برنامه هستهای را به شکل قابلتوجهی افزایش میدهد.
فارنپالیسی با انتقاد از فضای سیاسی حاکم بر واشینگتن مینویسد: این اطلاعات تکمیلی برای بسیاری از منتقدان و فعالان رسانهای اهمیتی نداشت؛ چرا که بیشتر در پی امتیازگیری سیاسی بودند تا تحلیل تهدید واقعی برنامه هستهای ایران برای امنیت متحدان آمریکا در منطقه.
این گزارش هشدار میدهد که آمریکا اکنون با دو روایت متضاد درباره حملات اخیر روبرو است: نخست، اینکه عملیات موفق بوده و توان هستهای [حکومت] ایران را از بین برده؛ دوم، اینکه عملیات شکست خورده و خطر تسلیحاتیشدن [جمهوری اسلامی] ایران و انتقامگیریاش را افزایش داده است. هر یک از این روایتها، به سیاستی متفاوت میانجامند، اما نبود اجماع بر سر هیچیک، آمریکا را از دستیابی به یک راهبرد منسجم در قبال ایران بازمیدارد.
فارنپالیسی ادامه میدهد: «هیچیک از حامیان ترامپ نمیپرسند اگر برنامه ایران نابود شده، چرا او پیشنهاد مذاکره داده است؟ و هیچکدام از منتقدان نمیگویند اگر ارزیابی «دیآیاِی» درست باشد و برنامه ایران دو سال عقب افتاده باشد، این خبر خوبی است که زمان کافی برای تدوین راهبرد جدید فراهم میکند.»
به اعتقاد این نشریه، در گذشته بحثهای جدی و پرمحتوایی درباره موضوعاتی چون استقرار موشکهای هستهای در اروپا یا گسترش ناتو وجود داشت؛ اما در فضای کنونی که افکار عمومی بیشتر درگیر روایتهای رسانهای و جنگهای توییتری است، حتی طرح پرسشهای منطقی هم به حاشیه رانده میشود.
در پایان، فارنپالیسی با اشاره به اصرار ترامپ بر ادعای «نابودی کامل برنامه هستهای ایران» و پیامدهای آن، تاکید میکند: «سیاست خارجی موفق، نیازمند فرضیات دقیق درباره واقعیتهای جهان است. اما در شرایطی که تحلیلها بر مبنای روایت ساخته میشوند، چیزی بهنام واقعیت مشترک وجود ندارد و واشینگتن در دریای روایتهای بیپایه، گرفتار شده است.»
به نوشته هاآرتص، جمهوری اسلامی ایران در طول چند دهه، حزبالله را بهعنوان نخستین خط دفاعی خود در برابر حمله احتمالی اسرائیل یا آمریکا پرورش داده بود؛ گروهی که ماموریت آن نهتنها بازدارندگی، بلکه پاسخگویی به عملیات احتمالی علیه برنامه هستهای ایران تعریف شده بود.
اما حزبالله در این جنگ سکوت کرد. سکوتی که بیش از آنکه نشانه همدلی باشد، حاکی از یک چرخش راهبردی و بیمناک از رویارویی مستقیم است.
نخستین جنگ مستقیم جمهوری اسلامی و اسرائیل در حالی در تابستان امسال آغاز و خاتمه یافت که حزبالله، برخلاف انتظارها، از حاشیه پا را فراتر نگذاشت. در این مدت، اسرائیل شماری از دانشمندان هستهای و فرماندهان ارشد نظامی حکومت ایران را ترور کرد، زیرساختهای نظامی و مراکز نمادین جمهوری اسلامی را هدف قرار داد، و حتی با همراهی ایالات متحده، عملیات هوایی گستردهای علیه تاسیسات هستهای ایران انجام داد، اما حزبالله همچنان سکوت پیشه کرد.
در شرایطی که آمریکا با عملیات موسوم به «چکش نیمهشب» برای اولین بار مستقیما در یک جنگ علیه ایران مشارکت نظامی داشت، حزبالله ترجیح داد تنها با بیانیههایی در محکومیت «تجاوز اسرائیل» از تهران حمایت کند. حتی در زمانی که مشارکت واشینگتن احتمال گسترش جنگ را افزایش داده بود و ارتش اسرائیل در شمال در آمادهباش کامل قرار داشت، این گروه تنها به هشدارهای دیپلماتیک و ارجاع به منشور ملل متحد، کنوانسیون ژنو و نهادهای بینالمللی بسنده کرد.
تحلیلگر هاآرتص مینویسد: در یکی از جملات بیانیه حزبالله آمده بود که حملات آمریکا «میتواند شعاع جنگ را گسترش داده و منطقه و جهان را به آستانه پرتگاه بکشاند»، اما لحن آن بیشتر شبیه استمداد از نهادهایی بود که این گروه سالها آنها را نفی میکرد.
در ادامه این بیانیه، حزبالله در حالی از «توانمندی ایران برای پاسخگویی به تجاوز» سخن گفت که همزمان بهطور ضمنی اعلام کرد در جنگ دخالت نخواهد کرد. سکوت نظامی حزبالله، اگرچه قابل پیشبینی بود، اما از منظر راهبردی حاکی از یک عقبنشینی تاکتیکی مهم است؛ عقبنشینیای که بهگفته ناظران، در شرایط کنونی برای بقا ضروری بهنظر میرسد.
بازدارندگی اسرائیل و نگرانیهای داخلی حزبالله
علاوه بر ملاحظات راهبردی ایران، عوامل داخلی نیز در این تصمیم نقش داشتند. به نوشته تحلیلگر هاآرتص، بخش عمدهای از جامعه لبنان، بهجز شیعیان، از اینکه حزبالله تصمیمگیری درباره جنگ و صلح کشور را در انحصار خود گرفته، خشمگین هستند. اعتراضها به تداوم تسلیح این گروه، حتی دولت لبنان را ناچار کرده تا در ظاهر نیز شده، مسأله خلعسلاح حزبالله را مطرح کند؛ هرچند این خواسته تاکنون به سرانجامی نرسیده است.
با وجود آنکه در گذشته نیز پس از توافق طائف در سال ۱۹۸۹، بحث خلعسلاح حزبالله بارها مطرح شده بود، اما این گروه همواره لبنان را وارد جنگهای تازهای کرد؛ از جمله با اسرائیل در سال ۲۰۰۶ و با دخالت در جنگ داخلی سوریه. حتی فروپاشی اقتصادی لبنان در سال ۲۰۱۹ نیز تنها باعث کاهش موقت مداخلات خارجی حزبالله شد و نتوانست سیاستهای تهاجمی آن را متوقف کند.
اما پس از ورود حزبالله به نبرد پس از حمله ۷ اکتبر حماس، اسرائیل فرصت را مغتنم شمرد تا با عملیات فرسایشی، زیرساختهای نظامی این گروه را تضعیف کند. این روند در نهایت در پاییز ۲۰۲۴ به عملیات گسترده ارتش اسرائیل منجر شد که طی آن، دهها فرمانده نظامی و سیاسی ارشد حزبالله کشته شدند و بخش زیادی از زرادخانه این گروه نابود شد.
توافق آتشبس و بازداشتن حزبالله
با وجود دستیابی به آتشبس در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴، این توافق، مشابه قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد که به جنگ ۲۰۰۶ پایان داده بود، باز هم سرنوشت حزبالله را به تصمیم دولت لبنان واگذار کرد؛ تصمیمی که همواره با بیعملی همراه بوده است. اما این بار، دولت ترامپ با ارائه «نامه تضمین» به اسرائیل، اعلام کرد در صورت عدم اقدام لبنان علیه حزبالله، اسرائیل آزاد خواهد بود که بهطور مستقل علیه این گروه وارد عمل شود.
هاآرتص مینویسد که این حمایت بیسابقه آمریکا، به اسرائیل امکان داد تا در ماههای پس از آتشبس، به عملیات هدفمند علیه حزبالله ادامه دهد و مانع بازسازی ساختارهای نظامی آن شود. بههمین دلیل، در زمان آغاز جنگ مستقیم ایران و اسرائیل، حزبالله آنچنان تضعیف شده بود که توان مداخله مؤثر را نداشت و ورود آن به جنگ، به احتمال قوی، به نابودی کامل منجر میشد.
با وجود این، اسرائیل در روزهای پایانی جنگ نیز با ارسال پیامی از طریق ایالات متحده به دولت لبنان هشدار داد که در صورت ورود حزبالله به درگیریها، حملات گستردهای از سر گرفته خواهد شد. تهدیدی که نشان میداد اگرچه حزبالله بهلحاظ نظامی ضربه خورده، اما همچنان در ادراک امنیتی اسرائیل یک تهدید بالقوه محسوب میشود.
فشار واشینگتن برای خلعسلاح حزبالله
در این میان، تام باراک، نماینده ویژه دولت ترامپ در امور سوریه، مسئولیت رایزنی با دولت لبنان برای پیشبرد روند خلعسلاح حزبالله را بر عهده گرفته است. بهنوشته هاآرتص، این تلاشها با مقاومت حزبالله و همچنین درخواستهای لبنان برای توقف حملات اسرائیل و عقبنشینی جزئی از جنوب مواجه شده است؛ خواستههایی که هدفشان حفظ وضع موجود و مانعتراشی در مسیر خلعسلاح است.
با این حال، نویسنده هاآرتص تاکید میکند که ایالات متحده نباید این خواستهها را بپذیرد، چرا که تنها عاملی که توانسته حزبالله را تا این حد مهار کند، فشار نظامی مستمر اسرائیل با پشتوانه سیاسی و دیپلماتیک آمریکاست.
بر اساس این تحلیل، ادامه این فشار تنها راه واقعبینانه برای جلوگیری از بازسازی تواناییهای حزبالله و در نهایت، خلعسلاح کامل آن است؛ هدفی که بدون پشتیبانی همهجانبه بینالمللی، محقق نخواهد شد.
نتانیاهو پنجشنبه ۱۹ تیر در گفتوگو با شبکه فاکس بیزنس، اورانیوم غنیشده را «جزء ضروری» برای ساخت بمب اتمی دانست و گفت که «ما میدانستیم که به این موضوع نپرداختیم».
نتانیاهو افزود: «باید برای آنها روشن باشد، و فکر میکنم روشن شده، که نباید این اورانیوم غنیشده را داشته باشند.»
او تاکید کرد که اگرچه صرف دسترسی به اورانیوم غنیشده برای بازسازی برنامه هستهای کافی نیست، اما این ماده نباید در اختیار جمهوری اسلامی باشد. نخستوزیر اسرائیل گفت: «اسرائیل میخواهد این اورانیوم نیز تحت کنترل باشد.»
نتانیاهو درباره احتمال اقدام نظامی مجدد گفت: «ایرانیها میفهمند آنچه را آمریکا و اسرائیل یکبار انجام دادند، میتوانند دوباره و سهباره هم انجام دهند.»
او اظهار کرد که باور دارد تهران از راهاندازی مجدد برنامه هستهای خود «میترسد»، هرچند مقامهای جمهوری اسلامی در هفتههای گذشته بارها از ادامه این برنامه خبر دادهاند.
در حالی که مقامهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل در حال ارزیابی پیامدهای حملات اخیر به سایتهای هستهای ایران هستند، یک مقام ارشد اسرائیلی ۱۹ تیر به خبرنگاران گفت که بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، که در ظروف ویژه در سایتهایی مانند اصفهان نگهداری میشد، در حملات ماه گذشته نابود نشده است.
به گفته این مقام، جمهوری اسلامی ممکن است بتواند به این مواد دسترسی مجدد پیدا کند.
پیشتر جِیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز به فاکسنیوز گفته بود که به باور او این اورانیومها احتمالا دفن شدهاند، اما در آن زمان هنوز تایید رسمی در اینباره ارائه نشده بود.
بر اساس گزارشها، تصاویر ماهوارهای، اطلاعات منابع باز، و اطلاعات موساد نشان داده که پیش از حملات آمریکا، تنها وسایل نقلیهای که در سایتها دیده شدند، متعلق به کارگران ساختمانی بودند که به گفته منابع، مامور بستن ورودیهای تاسیسات با بتن بودهاند.
این مقام اسرائیلی که بهدلیل حساسیت اطلاعات نخواست نامش فاش شود، گفت که تصمیم اسرائیل برای آمادگی نظامی علیه جمهوری اسلامی از اواخر سال گذشته میلادی آغاز شد، پس از آنکه اطلاعاتی درباره تلاش پنهانی ایران برای ساخت بمب هستهای به دست آمد.
به گفته او، این روند همزمان با کشته شدن حسن نصرالله، رهبر حزبالله لبنان از سوی نیروی هوایی اسرائیل شدت گرفت.
در حالیکه اطلاعات آمریکا در آن زمان نشان نمیداد که تهران قصد فوری برای ساخت سلاح اتمی دارد، این مقام اسرائیلی تاکید کرد که اطلاعات مربوط به برنامه مخفی جمهوری اسلامی بهطور کامل با آمریکا به اشتراک گذاشته شده است.
